Emeterio Arrese

NERE BIDEAN

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Nere bidean, Emeterio Arrese. E. Lopez, 1913

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=305

NERE BIDEAN

Emeterio Arrese-k

idatzitako

GOITITZAK

Tolosako Er-batzar edo Aiuntamentu goitiyak aurtengo (1913) euskel-jaietarako gogo guziz ordaindurik ezarri dira Arrese'tar Emeterio jaun argitsubak eder-t-egoki neurturik idatzitako gai abek

Tolosan, E. Lopez-en etxian

1913-garren urtian

ITZAURRENA

      Aspalditik neukan nere bakar-aldietan ernetako amets-loreak sorta batean bildu ta argitaratzeko asmoa. Bañan ez dakit noiz arte egongo nitzan ala beti asmotan, baldiñ Tolosa-ko zaindari dauden Batzarkide jaunak nere gogoari eman ezpazioten erantzun alaigarri bat.

      Beren laguntzaz irtengo dira nere buruko txokotan ipurtargien antzera illunpean zeuden gogo-tar egazale gaxoak: aldi oberik etzitzaiekien aurtengo Euskal-Jayak, emen ospetu bear diranez, dakartena baño.

      Artu bezate ba jaun argidotar oiek nere bar-barrendik ordañez demaietan esker bero ta ziñetsua.

* * *

      Irrintzi gutxi entzungo da "Nere Bidean".

      Udazkeneko txori-negarrak orbel tartean banatzen diran bezela goititz-osto zurbill oietan mintsu dijoaz, ez dakit nora! nere biotzeko eresirik geyenak.

      Ez arritu; neke gabe, ariñ ta txoro, pozezko lorategian piripilinpauxen eraz nebillela zirudin garayan poz-eztiya baño aldi geigotan arkitu izan det zorigaitzezko lixtorra.

      Toki gorde ta irixpide zallean dago nunbait bizitz ontako ezti leun ori.

      "Nere Bidean" asten dan irakurlea urrutiraño joan litekenik ezderizkiyot zaletasunez ongi osatuba ezpadago beintzat: aldapa, lugorri ta oziñ asko duen bidea eziñ izan eroso ta alaigarriya.

      Baña nik au aitortu arren ez det uste bide ori guziya era bat soilla danik.

      Gogoz jarraitu ezkero izango al da noizik-beiñ arnas'artzeko ainbat kerizpe ttanttoka-ttanttoka dariyon itur-ondoko zumardietan. Biotzari au atseden alditxo bat eman ondoren berriro pittin-pittinka aurrera dijoanak zerbaiten ordaiñgarriya arki lezake "Nere Bidean".

      Irakurlea: emengo baxterren batian exerita urtien mende makurturik dagola ikusten dezunean apurtxo bat maitatzen badezu, zorionez beteko da goititz-sort onen

Egillea

AMA!

            Il-berri latz au artutako egunean

            Ameriketan idatziak

Biotz barrengo naigabe latza

leguntzen dute malkoak

lore legor bat udan bezela

egun-sentiko lanbroak.

Argatik orain negar ta negar

ase nai luke kolkoak,

t'argatik ere len baño geigo

maitatzen ditut bertsoak;

oiek amatxo, malkoak dira,

malko mardul ta beroak

nere gogotik mara-muaa gaur

ixuritako tantoak.

«Ama!»... Zer izen maitagarriya,

zer itz xarrur, eztiduna,

biotz-mugira guziak sendo

ernai-azten dizkiguna!

Ori da gure ordu zalletan

gogoz aitatzen deguna,

anima larri miñerituen

oroitz-iturri leguna;

ama zan lenaz nere penaren

sendakai on txit biguna,

t'ura gabe gaur eziñ nezake

garaitu bizitz astuna.

Etorkizun bat ona neukala

iritxi nayaz obea

Euskal-erritik urrundu nitzan

urrundu... doakabea!

utzirik ango baserritxo ta

nere kutun xar maitea.

Une txar batez arturik ala

bear ez nuen bidea,

geroztik ez det iñoiz arkitu,

iñoiz ez lengo pakea;

damu garratz ta zatilariyaz

ergaldu zait megopea!

Tristura makur illungarriya

beñere kentzen ez dana

datorkit orain gogoraturik

il zaidan ama laztana;

egiya zan, bai, ark neri onuntz

netorren garaiz esana;

Jauna, barkatu; penaz aitu da

ni gabe soill arki zana!;

il da lo negon irten-goizean

alboraturik nigana

muxu emanda ezpaiñ tartean

malko bat utzi zirana!

Oroitutzen naiz nola goiz artan

nik ez ikusteagatik

negarrez antxe gela txokuan

egon zan bakar-bakarrik;

etzait aztuko gero neketan

eultziyaz ongi lepotik

ama gaxuak nola esan zidan

asnas estu bat egiñik:

«seme bazoaz, bazoaz orla

amaren aldamenetik;

betiko gabaz nere biotza

estaliko da gaurtandik!».

Alaz guziyaz mundu berrira,

esker gabeko semea,

bideztu nitzan... t'arrezkeroztik...

auxen da bakartadea!

Ikusi nai ta nabaitu ezin

sorterriko mugaldea

itxas-ertzean gau t'egun nabil

irudipenaz betea;

umezurtzaren basamortuko

negu beltz, illun, luzea,

igaroko det oroimen-leyaz

jasorik biotz trixtea.

Antxen eritu baten antzera

egingo det nere jira

zorabio ta kezka tartean

uts-utsa dagon kabira;

kupigarrizko zorigaitz ontan

noan!..., noan sorterrira,

amatxo xarra il dan leku ta

jayo nitzan alderdira.

Inguraturik alako puxka

maiteak dauden tokira

otoitz egiñaz an bizi nai det

zeruetara begira.

Lengo nekien ordañez orain

zeruban erdi-erdian

zure anima garbiya bego,

soiñ otza berriz lurpian.

Illargizko gau damorrigarri

ixil-ixil ta geldian

zauden tokira urbilduko naiz

egoitz ezti samurrian

amatxo, zuri adiratzera

koita guziyak batian...

illak bakarrik entzuten duten

izkera maitagarrian!

                  Habana-n 1903-ko urtean

EUSKAL-ERRIA

Ara zer alai dagon

gure sorterria

aritz, pago ta lizar

bikañez jantzia.

Alde bateko mugan

itxas ugaria

arkaitza jo t'astintzen

bere apar txuria;

saroi oparotsuak,

kerizpe geldia,

baserritxoak nunai

ta nunai pakia;

mendi-gain bakoitzean

txabola txikia,

artalde bat ondoren,

gero... gurutzia!

BASOTAR BATEN KANTUA

Itxas aldeko mendi-gaiñ au da

aritz ta pagoz betea

nere jauregi basakoya ta

ni naiz emengo erregea;

txakur ernai bat ondoren daukat

arrotzen zanko zalea,

ori da nere lagun leyala,

aizkora berriz legea.

      Ni gaur bezela nere

      guraso zarrak len

      egatz ugariya dun

      arrano abillen

      antzera loki gabe

      beti-beti gallen

      jayotzetik il arte

      izan ziran emen.

Bear bezela gorderik zintzo

aien obi zar goituba

arkaitz ondoko baso beltzian

darukat bizi-lekuba;

errezago da noski tontor au

indarrez neri kenduba

beiñ izan baño len ikustia

tximistaz purrukatuba.

      Irrintz alai egiñaz

      udara ta negu

      nere deadar otsa

      mendiyak maite du;

      ez da bere kolkoan

      ez da, ez, uju-ju!...

      lagun detan ekaitza

      besterikan sartu.

Kopet illundun arrotz ergala

griña gaiztoaz panparroi

oyu t'erronkaz iñoiz bezela

a, gizajoa!, betor, bai;

betor, eta naiz ondoren izan

uritar beste mill'etsai

guzik batian ez dira nere

erasoaren diña gai.

      Betor, betor, albadu,

      betor onuntz gora

      txakur salatiya ta

      ni gauden basora;

      baldin igoko balitz

      an luke lepora

      jaso t'eskuban zorrotz

      daukatan aizkora.

Emen ez dago mendi gañean

or bean ainbat azari,

emen legeak gordetzen dira

zelayan ez bezin garbi;

negubak ere jazten baditu

elur-lumaz txuri-txuri,

elur au bean loi biurtzen da,

goi ontan berriz iturri.

      Gizon argi t'aundiya

      bere ustez izanik

      zelaitarrak basoan

      aldu zer egiñik?

      Aritz lodi tartean

      iñolaz oraindik

      makal-enborra sortzen

      ez det ikusi nik.

Or bealdeko gezur-zuloan

dabillen etsai-taldea

ezin liteke izan beñere

euskal-mendiyen jabea;

jakin bezate, jakin arrotzak

il arte beti nerea

izango dala bai, erru pola!

baso beltz eder maitea.

EGUN SENTIYA TA ILLUNABARRA

            Mokoroa'tar Eduardo-k eresalduak

            I

Egun sentiya dator

goizero bezela

argi txintaz banatzen

milla sentiera;

gero txokon batetik

mendiyen gañera

irtengo da par-irriz

eguzki epela

nagitasun guziak

lurrari kentzera.

Goi argitzen danian

zerbait urrutiya

eskutatzen dijoa

izarren argiya;

urdiñ-urdiñ jantzirik

zerupe garbiya

laister osatutzen da

ud'egun berriya,

ainbeste poz t'atsegin

dakarren aldiya.

            II

Ixil-ixilik arkitutzen da

ixil-ixilik munduba,

ezda mendiyan ezer entzuten

ezpada ontzen uluba;

ixilik dago tantai gañean

lengo txori berritsuba

lumatxo bigun arro tartean

gorderik bere buruba.

Gero goi zabal miragarriya

urrez apaintzen danian,

otoitz egiñik beti bezela

oyeratzen geranian...

gau ipartsuak estaltzen gaitu

lañozko maindirepian

errugabeko lo, lo, goxua

egin dezagun pakian.

TXANTXANGORRIYA

Udara joan ta egun illunak

ondoren datozenian,

eguzkiya ta gure poz denak

eskutatzen diranian...

zer ari zera bada kantari

ordurik ixillenian,

zer ari zera Txantxangorriya

aiñ era kupigarriyan?

      A, zenbat aldiz ala

      jardun txit maitian

      txotx baten punttan edo

      arantza tartian

      zaudela egon ote naiz

      an... aldamenian

      nere penak oroitzen

      zure jardunian!

Zure kolore ber-bera duten

osto bakanak lurrian

arboletatik erori eta

soil dauden garai berian,

begiyak xabal-xabal jarririk

antxe bide baxtarrian

egoten zera txori gaxua

negarrez udazkenian.

      Papar gorri txikiya

      lertzeko zorian

      lumetan bil-bil arro,

      darukazunian...

      ez dakit nola negar

      guziyak batian

      kabitzen diran zure

      kolko pollitian!

Ain txukun umill eta geldiro

jarraitzen zera kantuan

non ernai beti zuri begira

egon arren bat onduan

naigabe pranko banatu gatik

kantari zauden orduan

iñoiz ez dizu ari zerala

antzik emango mokuan.

      Ega motxian, furruxt,

      noiz nai gure aurrera

      azaldurik mendiyan

      gora guazela,

      gidari bat izan nai

      bazendu bezela

      beti alboan zabiltz

      txori maite ergela.

Gero zuk dezun mesedegatik

ordañak aurrez ematen

ote zabiltzan esan liteke

neguba sartu baño len;

ez bildur euki; elurte gaizto

aundiyenak izan arren

gure inguruban arkituko da

zuretzako diña lurmen.

O txori gaxo, sotil, polita,

biotz erien laguna,

eztirotasun makala beti

kantuan deriyozuna;

zu zera bada, Txantxangorriya,

zu zera Txantxan-iztuna,

alakoxe gauz maitagarri bat

erakusten diguzuna.

SORGIN-DANTZA

            Abestutzeko

Akelar-mendiko atso bildurgarriyak

      dantzan garabiltza, ja ja!

          sorgiñ astiyak;

          gerade gautiyak,

          ikaragarriyak,

          etsai galgarriyak,

      indartzen gaitu, ja, ja, ja!

          sorgiñkeriyak.

Akelartik Erniyora gau illunian

          tximista bezela gatoz

          tximist'artian;

          guzion aurrian

          erratzan gañian,

          ixkanbil aundian,

      andre Muskiñ erregiña

          dabill aidian.

Karraxi, dear, iji-oju ardall batera,

      oinbeste sorgiñ, uju-ju-ju!

          egan gora-bera,

          odoi beltza gera,

          inpernu ber-bera,

          auxen da sarrera,

    txibirin-dunba, txistu, txistu,

    txibirin-trunka-tankera!

IRUKOITZ

      Basojaun, Maitagarri ta Euskaldunak

                I

Gau illun batez ari danean

    ekaitz-eraso larria,

durunbaz turmoi amilkorra ta

    txistuka berriz aizia,

ez da Basojaun besterik iñor

    ekaitz beltzaren jabia,

au da banatzen darabillena

    jazar ikaragarria.

        Jaun zatilari onek

            gudalaria-ri

        garaiz ematen dio

            bere indar ori;

        argatik euzko-tarrak

            izan dira beti

        asarretu ezkero

            motzen bildurgarri.

                II

Emengo saroi, erreka-txoko,

    itur-goi kerispietan,

asnas leguna banatzen dabil

    illunabar ta goizetan;

biotz-esnale maitagarriya,

    baldin bagaude neketan

bere laztanez osatzen gaitu

    lotordu girotsuetan.

        Paketasun gozoen

            ipartxo biguna

        Maitagarri ori da

            ematen diguna;

        intza guri-gurizko

            iturri kutuna,

        gorrotoaren suak

            itzaltzen dituna.

                III

Aldiz dalarik Basojaun bezin

    kopet illunkor zimurra

euskaldunak du Maitagarri-ren

    biotz paketsu xamurra;

gogo beroaz artutzen daki,

    maitaturik bere lurra,

gerraldietan burni zorrotza,

    pake denboran atxurra.

        Maitagarri on eta

            Basojaun suarra,

        gorde zazute biyak

            euskal-erri xarra;

        eman, eman gogotik,

            eman guri bada

        biotzian poza ta

            besotan indarra!

EKAITZA

Amaiturikan Maitagarri-ren

      asnas leguna

gallendutzen da Basojauna-ren

      erru txar duna;

eraso gogor amorratua,

      arrats illuna,

aldi askotan atseden-lua

      kentzen diguna.

Estaltzen dute zeruba odoi

      izugarriak,

guziya dar-dar ipintzen turmoi

      dunbotslariak;

bildurtzen gaitu gau illunean

      tximist-argiak,

t'ez gutxiyago ondorenean

      jazar aundiak.

Zatitzen ditu aizeak gogor

      mendi-buruak,

urratzen bean ujolak alor

      oparotsuak;

jasa biziya dakar berela

      ekaitz-oyuak

mixto sumiñkor latza bezela

      sube-txistuak.

Sututzen dira tximistarekin

      zuaitz igarrak

gorritzeraño bere suakin

      odoi nabarrak;

itxas aldera gainka dijuaz

      ibai azkarrak

gero ta geigo purrukatuaz

      mendi-baztarrak.

Bordaratzen da amaren deyaz

      bildotx umilla,

ikulluratzen ardall eriyaz

      bei-talde pilla;

al-bezin laister egatzak jaso

      t'arrano abilla

zearka dator basorik-baso

      aterpe billa.

Gañezka datoz itxasoko ur

      amilkariak,

orroaz lengo bagari kiskur

      jostalariak;

t'ur-bits gañean antxeta motel

      kemen gabiak

bezin larriro portura batel

      txuri-txuriak.

Ekaitz indarrez indar nastuak

      astinka larri

sortitz-garai bat itxas altsuak

      ziñez dirudi;

nolabait bere oitik ezin dan

      gugan irauli

purrukatzen da sorturik bertan

      apar ugari.

Tontorturikan lengo zelaidi

      berdiñ-berdiñak

etsai kalpardun zalla dirudi

      itxas urdiñak.

A, zenbat kezka, zenbat naigabe

      eraso griñak

gure gogora dakarten... ene!...

      ordu samiñak!

Egun-sentiko marboillen jira

      nabaitutzean

zeru alderonz igotzen dira

      lurriñ ezean

eresi eder kupigarriak

      otoitz batean,...

ipiñirik an... gure begiak

      itxas aldean.

Ontan eskillak Eliz-burutik

      goitots-aria

banatutzen du menderaturik

      ekaitz guzia:

Goyak artzen du bere urdintasun

      garbi-garbia

eta biotzak alaigarri dun

      poz-uztargia.

ERESDUN

            Abeslari bikaña dan nesk'aratz bati

Ez da soiñ eder aundiya duten

    zenbait mirabe bezela

arrokeriyaz bere burua

    erakusten dabillena;

mendilar-pean gorderik dagon

    loretxo baten antzera

orri gutxi ta likurt asko-dun

    lore-biziya da bera.

        Intzez apaindutako

            landare gaztia

        gezur gabeko biotz

            on baten jabia,

        abeslari bikaña,

            jator, egokia...

        Esperentxu, zu zera

            bigarren Talia.

Lendabiziko intziriya zuk

    amatxoren magalian

egin zenduan ama muxuka

    eziñ ase zan batian:

geroztik ala beti maitaro

    amaren aldamenian

igaro dezu mundu guziya

    agur ta txalo tartian.

        Gau askotan eretsu

            ari zeranian,

        denok zuri entzuten

            pozez gaudenian

        esan genezaguke

            ala zaudenian

        aingeruen bat ote

            dezun barrenian.

Illunabar ta gau ixilletan

    erretxinol bat kantari

asten danian egoten gera

    entzuten gogoz berari;

bañan iñolaz ez du kantatzen

    txori ark zuk bezin ongi

eztarritxoan dauzkatzulako

    baten ordez milla txori.

        Naiz parrez egon eta

            naiz egon mintsua

        beti suspiriyoka

            zure kolkotxua;

        penaturik urrungaz

            ari dan usua

        dirudizu kantari

            astean;... gaxua!

SARASATERI

Gabero txori jostalariyak

ixil-ixilik basuan

egun-sentiya nabaitu arte

egoten diran moduan

ots ezti bigun denak lo daude

arrabataren kolkuan

zure igurtzi leunaren sai

intziri batez orduan

esnatu eta banatutzeko

alaitasuna inguruan.

Gizaldi denak arritutzeko

    Jainkoak aukeratuba,

alde guzitan bear zaituen

    berdin gabeko rnaisuba,

euskal-errien omengarritzat

    iñolaz ere sortuba,

jakin nai nuke zenbat alditan

    ote zeran aitatuba;

goi-goi jaso ta zure gizantzak

    ikutu dezan zeruba

oñarri ara nun darukazun

    Alarko mendi-buruba.

Lur ontan ez da zuk bezin ongi

    erakutsi lezakenik

illezkorraren kopet argiya

    erramu sortaz jantzirik.

Aitormenaren txalo sendoak

    entzutez gogobeterik

aiek utzita San Fermiñetan

    pozkiro zatoz urrundik

guraso eta lagun maitien

    besotan atsendu nairik;

napar zera ta naparrak ez du

    leyaltasuna besterik.

Begiramenaz orain agurtzen

    zaitugu biotz-barrendik!

                        1900

GOITIZLARIEN AITARI

            «ZERBAIT» deritzaion liburua egilleak

            eskeñi ta ondoren artu sai negoala idatziak

Ez dakit bañan... zerbait-en gatik

oinbeste kezka ta naspill

muñetan sartu zaizkidalako

atseden gabe narabill;

kolko legortu baten antzera

egarri latza nairik ill

nere gogoa iturri billa

«Zerbait»-en galdez darabill.

Eskeñi on bat egin zidazun

elkartu giñan gaubian

lagundi zarren billera-toki

«Politena» dan batian;

«Uxua» gero zure abotik

«Ararat»-eko atian

entzun nuen ta ordutik ala

nago zerbaiten ustian.

Arratsaldero dijoan garaiz

argitasuna makaltzen

ta goiz-aldean mendi zokotik

lañua gorontz banatzen

nere naigoen irazekiyaz

beti gauza bat oroitzen

zerbaiten billa nabillelarik

ezertxo ez det arkitzen.

Ez dezazula iñolaz ere,

euskeldun goitizlariya,

egun bat geigo luzatu «Zerbait»

orren zai dagon aldiya;

zabiltz arduraz; arren, ekatzu

gogo detan pozgarriya;

itxu dagonak zer nai lezake

ezpada baldin argiya?

NOIZBAIT

            Len esandako idazti (liburu) ori bidaldu ziranean

Nundik irten da, zer gai narotik

oinbeste dakin iztuna;

nundikan sortu nere biotza

atsegiñez bete duna?

Ori da nunbait erakasletzat

Aitor-ek eman ziguna,

Ama xarraren bular gozoaz

ernetu zan euskalduna.

Irudimenez an oz-garbiko

izar polit igezkorra

bezin argitsu t'azkarra zera

goitizlari on jatorra;

ega biziyaz igaroturik

zeru, itxas ta legorra

zuk aixa gaintzen dakizu beste

iñork ezin dun tontorra.

Ongi diyozu lan ontan asko

sarri dirala gogaitzen,

ez derizkiyot asmo sendua

ortarako izan arren

ego motxakin erreza danik

urrutiraño irixten,

goitaratu nai t'ezin goiturik

emen nabil ni zoratzen.

Odoi tartean egon ez nedin

eskatu nizun argiya

ta gaur emanik arindu dezu

neukan illunpe nagiya;

goibeltasunak urratu dira,

alai dakust eguzkiya,

asnas on berri kementsu batez

mugi zait barren guziya.

Biotz-esnale oberik ez det

egundaño irakurri,

zure «Zerbait»-ek orri gutxitan

erakusten dit ugari.

Eman dirazun alaitasuna

eskertu nai arren ongi

itzez iñundik enezake ta...

laztan bat ordañez... tori!

AUPA!

            Umetako lagunak apaltzera bildu giñan gau batian

Atsegintasun aundiya zeukat

arkiturikan orlaxe

mayaren jiran oinbeste lagun,

ondoren Poli ta Joxe;

mutil koxkorra nitzan garayan

orain amasein-bat urte,

mundu au orren illuna zanik

ez gendubenian uste,

amaika jolas eta zorion

biyok eman dirazute

–«iru!» –deitubaz giñadenian

zuek lapur, ni alkate.

Kontzeju-peko koxka zar oiek

itzegiten balekite...

berai entzutez noizko, nola gu

aspertu; noiz gogobete?...

Ala gaur emen zuen artian

arkiturikan oinbeste

pozkirotasun alaigarri ta

ondoren Poli ta Joxe

oroitz ederren irazekiyaz

senti nauk len bezi ume.

Aupa mutillak!, edan dezagun;

ontziyak ur-beltxez bete;

txistuba jotzen Okolo, jardun,

–anfekilo-anfekile;

ta Txurten, i-re, asi propiyo,

ollarranik aztu gabe.

Alegiñezko errabots ontan

lagun zar guziyok naste

dantza gaitian biyurri t'arin

lenaz giñan bezelaxe,

geren buruko ille txuriyak

egara bialdu arte:

Ea mutillak, ostera berriz

aupa-ka jardun zaitezte!

–Anfekilo-anfekile!

NEKAZARIEN BIZITZA

               I

Ikusirikan zenbait uri-tar

nola gaur dan egunean

ardurik gabe jolasten diran

oso jolaskai txarrean;

ikusirikan buru-belarri

orrela dabiltzanean

beren poz eta zabarkeriaz

etsai abillen mendean;

gañera berriz beste geyago

arkiturik emen bean

gure izkuntza t'oitura zarrak

erabat utzi nayean,

aserre latz ta naigabearen

bidez nere barrunbean

zorigaitz asko mugitzen dira

su ta garrezko labean.

Askotan ume zital oriek

nabarmentzen diranean,

ain gizon txiki narrak izanik

ustez gallen daudenean,

nekazariai par eta musin

egiten diztenean

esanaz oyek bizi dirala

jakinde motx illunean,

ez dute nunbait oartzen asko

gaur berak dauden lurrean

gure aitonak nola ziraden

guraso zarren legean

anaitasunez elkarturikan

jarraitzen beti lanean,

une soill batzuk izan ez gedin

gero, etorkizunean.

Nekatu arren oneresirik

lurrak dernaion aldia

baserritarrak alai dariyo

izerdi-patz ugaria.

Uri-ots ordez udaran txori

t'iparren sort'eresia

entzuten daki lagun ditula

itur-goi ta kerizpia;

garbai apurrik batere gabe

dararna bizitz guzia,

ta jai egunez arturik beste

atseden osagarria...

ia zer pozkidaz, arin ta lasai,

mendi-mutil egokia

laister-bidetik Otoitz-Etxera

jaisten dan gogoz betia.

Eta nork ez du bean ikusi

aiton buru soill argia

kolkoan gañez erakutsirik

alkandor txuri-txuria

bere kopeta bezin simurra

t'au bezelaxe garbia?

Nori ez erne biotz-barruan

poz aundi baten zoria

oraindik emen ezpada galdu

euskeldunen jatorria?

Argatik nere goitiz jardun au

izanik lei ongarria

Emalleari eskatzen diot

muñetan irazekia;

argatik orain ezpanaiz ere

daidun bertsolaria

abestu nai det nola bizi dan

emengo nekazaria.

               II

Egun argitzez ezkillak zintzo

banaturikan doñua

ots leun batez dakarrenean

goizeko dei eretsua

gogoz erne ta jeiki da lasai

nekazari doatsua.

Idikitzen du leyatil xarra,...

urdiña dago zerua,

odoi mordorik batere gabe

guztiz alai paketsua,

mendi-gizona begiratzen dan

auski edo ixpillua.

Atsegin aundiz orla beterik

lanera zuzen dijua,

aldiro bere auzo-lagunai

egiñaz agur-ojua

t'iñoiz basoak oyartu dezan

zortziko zarren kantua.

Ala zeruban asten danetik

sortzen argi-errañua

t'arratseraño nabaitu arte

ezkillen otoitz-ordua

alegiñean ari da beti

baserritar indartsua.

Izerdi tantoz orniturikan

alortegi ta sorua,

ia, zer pozkidaz begiratzen dun

gerora txukun landua!

Euskeldunentzat ariñak dira

atxur ta golde pixua.

Orrengatikan berak darama

bizitz alai erosua;

orrengatikan etxe-ganbara

t'orrengatik ikullua

dakuste naro jankayez ura

t'au bei sallez osatua.

Arrats aldera zerbait illuntzen

asten danian basua,

urruti jeisten dijoan garaiz

eguzki nabar sutua

lantegitikan etxeratzen da

baserritar nekatua.

Illunabarrez bildurik antxe

señire-talde osua,

amona ximel ume zalea

t'aiton buru soill zintzua...

uraxen da, bai, zorion gaña,

ura bildera gozua!

O, zer oparo arkitutzen dan

lengo nekez ordaindua

sentirik xamur espaiñ tartean

sentirik aiñ eztitsua

sukaldetxoan bere zai dauskan

maite bakoitzen muxua!

Aitonarekin jolasten oi da

mutiko ernai sendua,

ondoren daude seme galantak,

t'amona xar bat, gajua!

«lo, lo»-ka bertan egin-erazten

aurrari amets goxua!

Gero mayean alako seindi

maiteaz inguratua

osagarri ark demaion gogoz

artzen du bere lekua:

zillar ontzirik ez dago mayan

baña bai aritz-kaikua.

Oitura dan lez amaitutzean

gaberoko jatordua,

otoitz eder bat egin ondoren,

lasai, gozakirotua,

lotaratzen da nekazariya

eskerturik Jaungoikua.

               III

Orla goizetik arratseraño

lipar gaizto bat eratu gabe

orla bizi da nekazariya

askai txarretik urrundu zale;

bekaitz, ondamu, loikeria ta

gorroto beltza nunai dalare

mendi-gizonen biotz garbira

lizunik ez da sartzen beñere:

Bizitz ontako gauza guzien

gañez an Goiko-Jauna du maite.

Zergatik ori:? menditar ona

ark dalako ziñez gaindua,

ez dagolako zenbait bezela

arrokeriyaz itxumendua.

Zorionaren indarrez ala

goronz jasorik biotz osua

maitetsu t'apal bizi da bere

doai guziyaz pozgirotua,

Eusko-tar ona, zu zera beti

Aitor-en seme garbi, dontsua!

OTSO BELTZA

            Geyegizko taldikidia euskalerriari

            Gamazok ipiñi zion urtean

Otso beltz aundi goseti batek

mendi-gaiñ, baso t'ibarrak

igaro ditu kupira gabe

nunai jartzen atzaparrak;

ardi galantak ziran tokiyan

orain eztir-pill igarrak

ikusten gaude; ez ardi zayak

baldin baziran azkarrak.

Azkenerako bere zabela

beterik emen arkumez

napar-mendira sartu da bere

agintzaz daukan indarrez.

Emen ain arro zebillenian

etzuan uste berak, ez,

txakur ernayak arkitutzerik

bildotx umillaren ordez.

Letagiñ aundi, zorrotz, luziak,

erakutsirik orrela

ez da geyago arkumez bete

otso beltzaren zabela;

orain igeska basorik-baso

or dabil aldun bezela

burua makur, isatza berriz

anka tartian dubela.

Gordelekurik izan ez dezan

t'atzemateko otsoari

Iruñ-erriko batzer-etxean

aditzer'au dute jarri:

«Naparrua-ko erri bakoitzak

urre zarretan ontza bi

emango dizka otso beltzaren

larruba dakarrenari».

AMAITU BEDI GUGALDIA

Zorionik ez, kezketan beti

negarrez ama trixtia;

indar aundiko seme galantak

–a, zer gudari-taldia!–

etxetik... nora! irten dira ta

bilusik dago etxia.

Nabaitu nayaz bere semeak

daramakiten bidia

Ieyatillatik... urruti dauka

begirakuna josia.

Gero... malkoen lauso beroaz

illundu zaio guzia!

Inguru soilla, mutil koxkor bat

oraindik oso gaztia

ama gaxuak besarkatzen du

esanaz: «nere semia,

zure anayak irten dira ta

erregu zazu maitia!».

Baña umeak bere aditza

nolabait ere ordia

ezdaukat ori esagutzeko

arena bezin argia,

«amatxo, –diyo– gose nago-ta

ekarri bezait ogia!».

Lenaztik etzan egon beñere

baserri ain arlotia,

etziran iñoiz labur arkitu

ormai eta sukaldia;

arto-zati bat beste gauzik ez

orain malkotan bustia!

Gogor jausi da negu beltzaren

eraso zatilaria

bere listorraz sumiñdutzera

biotz barrengo zauria.

Nork ez negartu bakar gaxoen

izaro kupigarria!

Lagatz gañeko kear-zulotik

txistuka dator aizia,

t'onek an iñoiz arrotzen duan

auts-peko txingar bizia

baño bizi ta sumiñago da

amaren malko larria.

Geroztik ez da beñere jardun

bord'inguruko txoria

tantai gañetik pozez agurtzen

len bezela goiz-argia...

Ekaitz alditan nayago du ark

zuaitza baño larpia!

Ergal maitien jabe dabiltz or

otzikara ta gosia

gero ta geigo miñeriturik

alargun doakabia.

Eskerrak emen utsik ez dagon

iñoren borondatia.

Gajuak orla igar'ondoren

negarrez urte luzia

gau t'egun antxe bakar-bakarrik

laztanduz batak bestia

azkenerako noizbait badator

zerbaiten albiristia...

Mendi tartian ezkutatzera

dijoala eguzkia

seme bakar bat amarengana

egiñaz pauso geldia

goiberaturik or etorri da

urrundu zana zutia.

Alper-alperrik amak dagio

beste anayen galdia;

il ziran!... t'orain oni bakarrik

etsaien jazarraldia

azkendu garaiz iritxi zaio

etxeratzeko zoria.

Nola bada zerk poztu lezake

oien biotz barrunbia;

zeñek erazi ama semien

ezpañetara irria?

O zer astuna beroiek orla

daramaten gurutzia!

Agintariak: etzazutela

beartu geigo erria,

maite zazute ziñez ta benaz

txiro dan maitagarria!

Arren! odolez ez bei orbandu

euskeldunen jatorria!

BIOTZ-LOREAK

            Elosegi'tar Poli-ri

Naiko par gozo jolas t'algara,

amaika biyurrikeri

egin genian zumarditxoan,

gogoratutzen nauk ongi.

Bizitz osuan il arteraño

etzaidak aztuko neri

umetan biyok zenbat zorion

emanak geran alkarri.

Beti lagunak, beti maitetsu

izan oi gaituk i ta ni

ezin arkitu litezken ainbat

erri xar ontan beste bi;

naitasun geigo etzezakean

anai batek besteari.

Oraintxe bertan gogoraturik

ainbeste oroimengarri

malko bat zaidak, ale mardula!

pozaren bidez ixuri...

T'ordañez nik zer eman leioket

alako biotz onari;

zer gaiñ-gañeko lagun leyala

neretzat izan danari?

Nola nik eman esker-dun itzez

bear duben ainbat sari?

A paper ontan gogo detana

albanezaioke jarri!...

Bañan... zer milla diabru-talde!,

ez dek ain zalla gauz ori,

aldezakena ematen dunak

etziok zorrik iñori.

Uste ontan gaur egonik ziñez

antzeti koxkor bat iri

biotz-barrendik eskeintzen diat;

artu zaidak, bada, Poli.

GOGALDIA

            Zestona-ko euskal-festak ziran egunean

            bazkari ondoren esandako neurtitzak

Euskel-erriyan euskera beti

goitutzea nai degunak,

lur ontan jayo t'azi geranak,

itz batean, euskeldunak,

euskeran alde leikor bireztu

ditzagun eginkizunak.

Emen zaudeten argidotarrak,

emen gaur diran iztunak,

ama garbiya besarkatzera

etorri geran lagunak

izan gaitean berarentzako

seme leyal ta kutunak

alai argitu ditezen berriz

atsegiñezko egunak.

EUSKERA

            Oroitz-idazti (album) batean ipiñiak

Gordea dagon lore malats bat

oiñpean artzen badegu

keme gozozko negar ezeaz

usai geigo banatzen du;

gure izkuntz on xar-xar au ere

egin dezaguke kontu

lorea dala; ostikopean

norbaitek ibiltzen badu

are ta geigo bere itz-altxor

onak erakusten ditu.

OROITZA

      Tolosari

Ollangor-peko erri xar ontan

jayo nitzan,... jayo t'azi

amak laztanka bere besotan

emanaz milla igurtzi;

argirotuta berialaxe

maitaturik au lenbizi

irripartxo bat egin niyon ta

euskera nuben intziri.

Orduezkeroz Tolosan daukat

bizi-lekutxo maitia,

t'erreza danik ez derizkiyot

emendik aldegitia;

noizbait bearrak agintzen badit

urrutira joatia

onen oroitza biotz barruan

eramango det gordia.

Udaberriyan pozkiro dator

enada bere kabira

lendabiziko egaldi motxa

eralki zun alderdira;

nik ere ala egingo nuke

enadak bezela jira

San Juan egunez urtero nere

kabi dan jayotz-errira.

Emen daruzkat ama, senide,

aide ta nere lagunak,

emen jolas ta beste gauzaren

oroitz ugari legunak;

goguan ditut, goguan emen

askotan umetasunak

ibai-ertz ontan egiñerazten

zizkidan amets kutunak.

Tontor politez inguratuba

alaitsu dago, egoki,

bere kondairen gordelariya

mendi bakoitzak dirudi;

oñetan ur-me garbi-garbiyak

dijoazkio berari,

aldi batzutan ariñ t'apartsu,

iñoiz berriz geldi... geldi...

Ibayak leun milixkaturik

ondoko sustrai ta zañak

aldamenetan igo zaizkio

zuaitz gallendu bikañak;

txori-sali aundiz beteak daude

Zumardiko tantai gañak

jardun eretsu zoragarriyaz

agurtzen dama lirañak.

Emen dan bezin gazteri ona

alde gutxietan dago;

izan liteke baña ni beintzat

iritzi orretan nago;

esango dute txoro samarrak,

au t'ori gerala baño...

«auzoko beyak errua luze»,...

t'ez det esan nai geyago.

Etzazutela uste gu beti

izan oi gerala narrak,

Tolosan ere jayotzen dira

gizon jakintsu t'azkarrak;

lendik nor giñan esan bezate

etsai gudari zakarrak,

ikusi t'entzun Beotibar-ko

kondaira t'abesti zarrak.

Erri aundi bat ez izan arren

zer erakutsi badezu,

ol eder eta beste gauz asko

gallen agiri zaizkitzu;

lan egiteko dezun ardurak

goi-goyen ipiñi zaitu:

aiñ erri zintzo, leyal, jatorra,

aiñ ospetsuba zera zu!

KUN-KUN

            Rekondo'tar Cirilo-k eresaldua

Ez ñegar egin, nik emango, bai,

xagar bat ximel ximela

amoña bezin ximurra eta

goxua bera bezela;

au janaz ondo magaletxuan

atsegindurik aurrena

seaskan llo, llo, nere potxolo

jarriko zaitut berela.

      Ekatzu muxu gero

      lo egin dezazun;

      llo, llo, tira maitia,

      llo, llo,... kunkun... kunkun,...

Nere aingeru laztangarriya

zorigaitz bat ez dezuna,

seaskan orla mugira geldiz

amets egiten dezuna;

zer gozagarri diran zuretzat,

nere maitetxo kutuna,

amon xarraren kantuak eta

seaskatxoan kunkuna!

      Lo dago... t'orain biyok

      amets egin zagun,

      aurrak lotan eta nik

      esna,... kunkun...kunkun...

DOAIMENA

            Pako-ri bere egunean

Aztu ez bazait gaur dek urtia

ogei t'amasei-garrena

aur potxolo bat guztiz ernaya

argira sortu iñuena.

Amaren kolko sendogarriyan

arturik bular obena

seme on eta leyala izaten

ikasi uan aurrena.

Geroztik ala maitatzallien

giroz beterik barrena

osakai onez erakusten dek

gizon batek lezakena;

ez aiz i gogo t'indar gabia,

badaukak noski kemena

ludi txar ontan garaitutzeko

eraso gogor zallena.

Argatik ire jayotz-eguna,

argatik gaur ire izena

itz baldar oiek duten gogoaz

jasorik goien-goiena

aurreronz beti nik opa diat

bizitz eroso luzena.

AMETSETAN

      IRAKURGAYA

Floro ta ni agorrill

girotsu batian

irten giñan etxetik

mendirako ustian,

Zeru garbi urdiña

zegoan artian

eta belaun indarrak

aitu bitartian

txit ondo gijoazen

naiz gure kaltian.

Ibar eta basuak

utzirik atzian

laister arkitu giñan

lañu mordopian;

tximistaren keñura

odoi beltz tartian

Basojaun ageri zan

gaubaren atian.

Argi nabar gorriyak

mendi tontorretan

oiek baziruditen

zeudela garretan;

lurra dar-darka senti

genduen oñetan

t'iñolaz ere ezin gu

zutik egon bertan.

Itsasua orroka,

t'aldi batzuetan

urontziyak astintzen

bere aparretan.

Gogorikan sendona

irudipenetan

gerta zitzaigunakin

laister jarriko zan.

Ontan,... baso beltzetik

abarrots aundiya

guregan urbildu zan

ikaragarriya.

Gero, sortu zan andik

aiton gudariya

balitz bezela mundu

onen galgarriya:

kopet illun zimurra,

zaiñtsu, itxusiya,

begirakuna berriz

su-txingar biziya.

Iges egin nai, bañan

eziñ ibiliya,...

aren burni-besotan

gendukan gerriya!

Ego-aize gogorrak

luma bezin errez

gudari ark besotan

zedukan indarrez

jaso giñun, zer aisa!

Ibar-mendi gañez.

Illunpe nagi ura

oñazkarren bidez

igaro zun aitonak

algara ta parrez.

«Arrizorayo» utzi ta

bean gure aurrez

suzko lez aundi artan

betea kanborrez

errekan amildua

zegoen «Beriñez»...

Begirakun zorrotza

egiñik aurrena

astin-aldi gaiztoaz

bireztu zun ega

ixkanbil errakoyak

zebiltzan aldera.

Zorabioz betea

nik buru ergala

goiberatua neukan

aiton arengana.

Irrintz t'oyu makurrak

gure gaiñ-gañera

ardall aundizko naspill

batez zetozela

bultza zigun etsayak

zulo latz batera.

Su-gar, tximist, eriotz,

karraxi t'algara,

ortots izugarrien

durunba dar-dara;

zurrunbilloka noiz nai

erauntsi zakarra

ari t'ari billuzten

ango baso zarra.

Gero, goitik egiñaz

zantso deadarra...

sortu zan nik ezdakit

nor ta nungo-tarra.

Lezak oyartu arren

gu biyon negarra...

etzan iñor kupitzen,

iñor ez gugana!

Burrukan il ta bizi

Uzturre-menditik

ogei milla gudari

alde banetatik

agertu ziran eta

laister amildurik

inguruko lats arro

t'itur burutatik

etzetorkigun etsai

ujola besterik.

Emakume aratz bat

zauriaz beterik

azaldu zan argiro

odoi beltzetatik;

antxe bere oñetan

belaunikaturik

gure Aitor ber-bera

ikusi nuen nik.

Leizaran-go lats eta

bere itur-alde

guziak jasa gorri

batez bezelaxe

odolezturik gugan

zetozen asarre.

Basojauna zirudin

bizardun bat antxe

sortu zan, eta berau

eskutatu arte

zer gerta zitzaidan nik

esan eznezake.

Indar ezaren indar

denak nere jabe

egiñikan gelditu

nitzan zentzu gabe.

Aitor-en eresiak

negola nabaitzen

entzun ik urrutiko

mendiyak oyartzen

nere biotz gaxua

asi zan piztutzen

ta lengo naigabea

zorion biurtzen.

Egun txintaz basoa

nagiyak astintzen

ari danean bezin

girotsu, goizaren

errañuzko laztanaz

orain zijoazen

lausoz beterik neuzkan

begiyak argitzen.

O, zer atsegiñ-aldi,

zer goiz ugariya

azkenerako ala

nigan etorriya.

Gau-itzalak urratzen

asirik argiya

alaitasunez laister

bete zan guziya,

ibar, saroi, baso ta

Uzturre-mendiya.

Onen gañez ageri

zan txukun goitiya,

Eusko-tar on guzien

amatxo garbiya.

Nere laguna ta ni

zoraturik iya

jeisten asi ta laster

aingeru txuriya

oztin-lumadun ega

bikañez jantziya

aurreratu zitzaigun...

agertz zerutiya!

Eskuban zeramakin

zapi bat aundiya

ta txit argiro bertan

pizmen au jarriya:

Gora, gora euskaldunak

gora Euskal-erriya!

NERE AMA

      BIURTZ ANTZERA

Alboratu zan negon oyera

eta muxu, bekokian,

emanda gogoz neri begira

jarririk ondorenian

onela zion ama gaxuak

esakera samurrian:

«Nere Jainkoa, egizu bada

orain lo dagon artian

bezin doatsu gerora beti

zuk eraman bitartian

seme kutun au bizi derilla

amaren aldamenian!»

Ostera berriz begiratu-ta

emanik milla laztana

ixil-ixillik anka punttetan

irten zan amatxo xarra

arduraz noiz nai jiraka bere

buru txuriya nigana;

ernai negoen, t'alako eraz

ikusirik zijoala,

au esan nuben: o zer guraso

maitagarriya dan ama;

Jainkoak beti nere ondoan

orlaxen euki dezala!

BETOZ NEREGAN AURTXO MAITEAK

            Eusebio Blasco-ren goititzak gure izkuntzera nik aldatuak

Aitondu naiz ta oroimen zarrak

beregan naramakite,

ume polliten jolas, fartxo ta

kantuak alaitzen naute;

betoz neregan aurtxo maitiak,

ondoren bildu zaitezte!

Umeak dira lore biziyak,

ayek gabe nik ze triste

arkitu nuen etxe-zokoa;

laister nitzan gogobete...;

betoz neregan aurtxo maitiak,

ondoren bildu zaitezte!

Baldin larriro nere begiyak

iñoiz negartzen badute

gaztetasuna gogoratuta

oroimen bat edo beste...

malko samiñak txukatutzera,

ume laztanak... atozte!

Luzea lana, egun laburra,

nekeak artu nau mende.

Idiki, arren, leyatill ori...

Eguzkiya doi doi,... ene!

Betoz neregan aurtxo maitiak,

ondoren bildu zaitezte!

Gizonak beti esker gaiztua

eman izan oi dirate

t'amoriyoak berriz erantzun

gogorra kupira gabe...

Betoz neregan aurtxo maitiak,

egiya zuek zerate!

Ai, zer aundiyak nere semiak!;

bañan oraindik ezdute

doatsugoak umez-umetan

ziradenik oiek uste

nik otsegiten niotenian:

aurtxo laztanak atozte!

Iltzera nuan ordu ayetan

inguratu nazkizute,

aingerutxuak oyan ondoren

euki ditzadan ill arte...

Betoz neregan aurtxo maitiak,

muxu bana ekatzute!

ELKARBIDEAK

            Eusebio Blasco-ren goititzak nik euskeraz idatziak

Ez da beñere bide luzeiik,

ez da bertogo t'urrutigorik,

oso maitetsu diran biotzak

ez dute jartzen tartian lurrik,

enadak beziñ ariñ dijoaz

elkarrengana urbildu nairik.

Bertarago ni arkitutzen naiz

negarrez utzi dituangandik

ajol etzaiten-gandikan baño

naiz mai batean biyok egonik.

Zeruko Jauna ez det beñere

ikusi baña goguan det nik;

jayotz-erriko eskillen otsak

aditzen ditut nagon lekutik.

Semetxuaren eskutitz onak

maitetasunez oso beterik

geigo esaten dirate beste

itz guzik baño bakar-bakarrik.

Nere amaren zillar-kutunak

ezpañetara noiz nai emanik

zorion batez mugitzen dira

gurutzetxuak dar-dar egiñik.

Jakiñ ez arren ezagutzen da

sentieraz aiñ biotz barrendik

urrun aldeko lagun leyalak

baldin badute gaitz edo miñik;

maite oyekin itz egiteko

ez det alboan egon bearrik,

aldamenean daruzkat beti...

aldamenean beso zabalik.

Ez da beñere bide luzerik,

ez da bertago t'urrutigorik!

IRRIPENA

            Campoamor-en Dolora-tik aldatua

Aldiz bidean guruzten gera

bera parrez ta ni triste;

parrez dijoa;... baña Malen-ek,

nola par egin lezake?

Gero, sortzen da nere ezpañetan

irri mintsu bat ergela,

t'orduan diot: –agiyan arek

egin du par nik bezela.

LOAK

            Federico Balart-en goititzak euskeraz nik idatziak

Ara zer loa! ezpañetara

irripartxo bat azaltzen zaio

aingerutxoak zaindari dauzka

aurrak eragoz egin dezan lo;

kezka larriaz listor bizidun

zorien mende iñoiz ez dago:

ez da munduan aiñ lo gozorik

jayotzetikan ill arteraño

seaskan amak muxu eman-da

egiñerazten diguna baño.

Ara or beste leku ixillean

beti-betiko pakean dago!

Alperrik dabill eraso beltza

orro-naspillaz gero ta geigo,

alper-alperrik amiltzen lurra

goi-goienetik oso beraño;

ez da lur ontan aiñ lo gozorik,

izango-re ez da, ez egundaño

pake dontsuan zarrez ill eta

obi otzeko loa dan baño.

ADUN-ERREKAREN EGALEAN

            Zorrilla-ren goititzegatik biurtua

O, zer gozo ta leungarri dan

     zarikapean etziñik

          atsedendutzen

ur-me garbiyak an ikustia

     zaratatxoak egiñik

          ibaira jeisten!

Euli t'arbiskak ematen die

     otsamen logirotsua

          udaraldian,

mur-mur dijoa zañak itzuriz

     apartxo bigun arrua

          iya tartian;

samur, eretsu, damorrigarri,

     adirazten dute otsa

          illun-aurrian

ta guztiz alai marmarizturik

     goiendu kemear otza

          egun-sentian.

Etzezateke ur garbi oiek

     ederragotzat eduki

          baratz-lorea,

erreka polit ugari onek

     landarez apaintzen daki

          bere lurmea;

ez iñoiz ere ugontzitxoaz

     estalitako iturri edo

          ur-amildea;

margo pollitez argizpiturik

     zillar-putzu-txuloz dago

          zarikaldea.

Etzezateke ondamurikan

     itxas altsuarengana

          beñere jauzi,

naiz onek ontzi galantaz bere

     gañean izanik bada

          milla jauregi;

«Adun» errekak apaingarritzat

     txori-saill jardunlariya

          lagun du beti,

zuaitz ederren kerizpea ta

     lore-likurt ugariya

          bertan daukazki.

Esker-eskubi zumar lodien

     beso gereitsu lerdenak

          ageri zaizka,

inguruetan lorategiko

     sorta bikaiñ-bikañenak

          oparo gainka...

               * * *

O zer gozo ta leungarri dan

     zarikapean etziñik

          atsedendutzen

ur-me garbiyak an ikustia

     aparra nunai sorturik

          ibaira jeisten...

Adun, Adun, zuk dizkirazu

     zorigaitz guzik sendatzen!

BENAZKO MAITETASUNA

            Campoamor-en goititz batzuetatik biurtz antzera nik idatziak

Penaz beterik il zan Malentxu

bere Joxe maiteari

zorigaiztuan eiñ zizkalako

oker txiki bat edo bi.

Ala, Jainkoak purgatoyora

eraman-azirik sarri,

au esan ziyon: «barkaziyua

eska deyozu Joxeri,

ark nai ezpadu nere partetik

ez dizut emango zuri».

Auxen da poza! –diyo Maientxuk–

sentitzen detana gaur nik

gaitz egin niyon arengatikan

sufritzen orain egonik;

maitatzen dunak ez du barkatzen

egiten zayon okerrik

eta naigo det neretzat Joxek

ez izatia kupirik;

ori litzake siñale berak

maite nauela oraindik.

Ala pozkiro garra tartian

Malentxu arkiturikan,

etzuben senti ezeren penik,

etzuben senti miñikan;

bañan egun bi pasa-ta Joxe

aretzaz kupiturikan,

utsuni ura ongi ordaindu

zubela pentsaturikan,

barkatu ziyon, eta Malentxu

atera zuten andikan.

Joxek barkatu egin ziyola

jakin-da berialaxe

negar ta negar asi zan eta

eziñ da geroztik ase:

malko samiñak zeriyozkala

penaz urtzen, oso triste,

zerura jun zan esanaz orla:

«barkatu egin dit, ene!...

lenago zerbait maite niñun ta

orain eznau Joxek maite!».

ONGI ETORRI

            Dugiols'tar Felipe-ri Filipinasko guda

            amaitu ondoren etorri zanean

Ama batentzat gud'erasoa

dalarik negargarria

beti gogoan daukalako an...

urrun, il zaion semia

gau illun ortan izan lezake

zerebaiten argizpia

jakiñik aren izena nola

goi-goi dagon ipiñia.

Argatik orain Filipinas-en

amaiturik gudaldia

zuk dakartzu an il ziradenen

gurasoentzat gordia

aiek amari bigaldutako

azken-agur t'eresia;

zuk dakartzu gaur andik iñork ez

bezelako edestia

onen orriyaz amak dezaten

eduki malko-zapia.

Pampanga, Nanka, Barasoain ta

Santo Tomas-ko uria,

iritxi zeran leku bakoitza

izanik garai-tokia,

zure bitartez eman digute

aitormen omengarria.

Jakin nai nuke zure ezpataren

altzairu dizdizaria

zenbat alditan erabilli dan

tximisten keñu bizia

balitz bezela etsai tartean

etsai odolez betia;

zenbat bider an zuk ote dezu

entzun oyu basatia,

zenbat alditan sutunpadaren

burrunbots izugarria;...

bañan, aurrera! oldartze bidez

zu ta zure giz-taldia,

aurrera, beti! gogor arturik

eskuban jazar-burnia,

Ega bizkorrez Filipinas-tik

erdu zan zure berria

esanaz nola ziñaden ango

garaimenlari zolia;

zu goitu zale asper eziñik

oyartzun ibilkaria

mendirik-mendi zabaltzen dabill

ots eder alaigarria.

Bejondeizula!; illezkor bedi

zure aintz agurgarria.

IL DA!

            Dugiols'tar Felipe-ri il zan egunean

A zer egiya gure bizmena

lur soill ontan utsa dala!

gaur, eguzki bat dizdizariya,

bigar... ezer ez, itzala.

Orain urte bi geyenaz ere,

auxen da bizitz ergala!

zu ikusita nork esango zun

aiñ azkar ilko ziñala?

Tolosarrak gaur goguan degu

zure onuntz etorrera,

ez da lengoa, ez, orain emen

illotz dagizun sarrera:

orduan pozez erri guztiya

irten zitzaizun bidera,

gaur berriz... nola?, negar-zotiñka

zuregan urbiltzen gera!

Neke luzeaz makurtu gabe

bizirik goi ta garbiro

biotz-barrengo zure lei onak

azaldu ziran argiro;

egintz aundien edeslariak

aitortzen dute pozkiro

nor izan ziñan aurrez etsaya

ikusten zendun aldiro.

Burniyak ezin menderatuta

gudari ernai bizkorra,

eri sumiñak nolabaitere

berez nola dan gogorra

illunpetatik kupira gabe

sarturik bere listorra

il zaitu, baña gaurtik aurrera

izango zera illezkorra.

Zauden obironz ez da gertuko

gudaren oyu larria,

ez da geyago zure zantzoaz

ernaituko sorterria.

Amaitu zera lur ontarako,

t'orain an Goiko zoria

opa dizugun eraz arkirik

zeruban piztu zaitia.

GUAMO-KO UMANTARI

            Cuba-ko gudaldia zanean egintz aundi batez

            bere izena goitutako napartarra da ori

Nork ez du emen irakurri ta

zeñek ez ondorenian

Muruzabal-en eginkizunaz

senti bere barrunbian

ernaldi bero alaigarri bat

ler egiteko zorian?

Gallenki dezu gaur erakutsi

«Guamo» deritzan tokian

zer izan leiken legoi apatsa

aserretzen dan aldian;

erruti dezu agertu nola

oparotasun aundian

amaren bular osagarriya

edana zeran pakian.

Zu Muru-zabal zeradelarik

muru-me baten atzian

arkitu ziñan lagun batzukin

erasope gogorrian.

Irurogein-bat lagun geyenaz

zeuzkatzun aldamenian

algaindu gabe zeuden ol eta

orma zar biyen tartian;

irurogein-bat gudari zuek,

etsayak... zenbat! aurrian

ixkanbillezko griña sutuaz

jo ta purruka nayian.

Bañan... alperrik; azkar ziraden

inguratu ondorian

il-erituak ez beste guzik

ostera lengo bidian;

alper-alperrik, errai ta zintzo

zu zeunden buruzari an

goiberatzeko asmorik gabe

odolez urtu artian.

Etziñaden zu, ez, Muruzabal

muru-zabal bearrian;

naiko zabala dezu gogoan,

naiko zabal biotzian!

GOITAR

Bizi bedi or jauregi-tarra

kutizia dariyola

osagarritzat ustez dirubak

zernai gauza demaiola;

nik nayago det Alar-en detan

aritz-azpiko txabola,

maitego nere guraso zarrak

landatutako arbola.

Txirula joaz borda gañetik

ardiyak zaitzen nagola

ez du, ez noski jauregi-tarrak

nik ainbat poz senti iñola:

nera tokiya Alar-mendi da,

arena berriz kayola.

BEJONDEIZUTELA!

            Tolosa-ko abeslari sarituai Irun-go Euskal-Jayetan

Itz egokiaz bertatik emen

oroimentxo bat apaña

ager nezake baldin baneuzka

itzak gogo detan aña.

Jaso dezuten garait-saria

abestu nai nuke, baña...

biotz planta izanagatik

utsa da nere mingaña.

Bi urte laister izango dira

zuek asi ziñatela

aldapa gogor eta luzean

igotzen tontor aldera;

geroztik erruz gora ta gora

ekiñik beti bezela

gaur bide gutxi darukazute

irixteko gaiñ-gañera;

ia mutillak! beste apur bat,

ez begiratu atzera,

ez derilla beiñ bat-bakarra-re

amildu zulo-aldera;

zabal zazute Euskal-mendiko

tontor gañean aizera

Irun-dar onak ikusi duten

goi-zapi edo bandera.

Agur tolosar abeslariak,

agur... bejondeizutela!

                        1903-ko urtean

AITON BATEN ERIOTZA

Betoz... betozkit oroimen zarrak,

nerengandik ez itzuri,

atozte berriz lagun elkarrak,

jardun zaitezte kantari;

ixkanbillezko jolasa gabe

osoro miñtsu nago ni,

nere biotz ta buruan jabe

aldi on bat izan bedi.

Zenbat atsegin, zenbat zorion,

zenbat egun alaigarri,

gaztetasunak ematen dion

lur ontan bizi danari.

Doatsutasun ibilkarria,

urbildu zaitez, etorri,

zure laztantxo leungarria

eman zaidazu gaur neri!

Bañan... autatzen zertako nabill

jolas aien oroimena

jolasa baldin bada gaur eziñ

neregandu litekena!

Zertako dabil leya sutuan

alperrik irudimena

arkitu nairik emen, munduan,

iritxi ez lezakena;

ez ote dakit, ai! zer dagoan

poz-bide oien urrena;

ez alda sartu nere gogoan

aspaldi bear zubena...?

Nagon mendaro, bakar-bidean

iruntsiko det minpena,

malko larriak ixuritzean

lasaituko zait barrena!

Ume zoroa nitzan orduan

ez negon alaitza gabe

gaur berriz penak nere barruan

eztena darabilkite.

Udazkeneko lore maitiak

galtzen diran bezelaxe

larperaturik orri guziak

aizeak banatu arte,

bizitz nastuen ego zakarrak,

il-tokira naramate,

ez dit gogoa betetzen parrak

lenago ziran ainbeste.

Jose,... Manttoni,... nere ondora,

kutun gaxoak, atozte,

emen... albotik ez jun iñora,

maite-maiteak zerate!

Ara seaska, urrean dago,

kulunpatu ninduena,

ori oztu dan baño lenago

aitu da nere kemena;

ain da laburra gure bizia

nola egun motz batena,

amets-aldi bat, autereztia,

ezertxo ez, uts azkena;

garbai darukat umoi ortatik

oyera pozez irtena,

ez det zori bat izan geroztik

len or pozkidaz nubena.

Ai nere ama, ama gaxoa,

ama zan maitetsuena,

seaskatxoan lo... lo... gozoa

ar-erazten ziradena!

Gogoan daukat nola ziraden

goizero egun sentian

ixil-ixillik erdu t'ematen

muxu bat ezpaiñ-tartian;

gogoratzen zait neri gabero

nola bere magalian

doi-doi gozoan geldi-geldiro

begiyak ixten zizkian;

etzait aztuko nola, gajua!

gaizkitu nitzan batian

egon zan oso miñeritua

negarrez aldamenian.

Ondo dakit nik iñor etzala,

iñor ez emen lurrian

ark aña maite nindunik ala

zorion bete-betian.

Gogoz arturik aren bularra,

eder, oparotsuena,

eman oi ziran amak indarra,

eman oi ziran gallena.

Ogei bat urte nitubenian

aldapa danik luzena

irrintz-oyuka lagun artian

igotzen nuben aurrena;

ogei kolpetan ebaitze nuan

aizkoraz pago zallena,

t'egintz oyegaz tontor goituan

ipiñi nuben izena.

Bañan arkaitz bat lenaz izanik,

mutill indartsu, lerdena...

orain ez naiz ni arkaitza, baizik

amildutako lurmena.

Loramendiko erpiñ goitiya:

etzaitut orain ikusten,

euri-lanbro ta odoi nagiya

besterik ez dezu jazten.

Zenbat bider nik ango tontorra,

zenbat bider det igo len,

zenbat alditan zure gandorra

ikusirik zerubaren

argitasunez inguratua

gaindu det ariñ, lenbailen

zeruratzeko itxumendua,...

alper-alperrik nebillen!:

irudi utsa nola zan berez

nere gaztetasunaren

ega zoroaz etzegon errez

nai nuben gauzik irixten.

Oyuka dator negu beltzaren

eraso bildurgarria,

oñazkarra ta tximist ondoren

turmoi-durunba t'aizia;

lañoa dakust mendi gañetan

t'elur-maindire txuria,

laister neroni berdintz orretan

egongo naiz eztalia...

Gaxo darukat, illa biotza,

kopeta izerdiz bustia,

lur-tarra naiz, ta zerabe otza

lurreko sortze guzia.

Ene gogoa...! nora zoazkit 

zer det ikusten ordia?

ezurruts-utsak iduri zaizkit

lizarra, pago t'urkia!...

             * * *

Atoz neregan Joxe maitia,

atozkit... atoz, Manttoni,

atozte biyak nere bizia

aitu baño len muxu bi

azken-aldiyaz gaur ematera!

atoz, Jose, zu lenbizi,

urbildu zaitez aldamenera...

orlaxen... eultzi, bai... tori!

Orain atoz zu, lore zimela,

atoz laztandutzera ni

gogoa nunbait... an goi aldera

dijoakiot itzuri...

Jaso zaidazu kontuz burua,

idiki leyatill ori,

eguzkiyaren argingurua

arratsa nola dan aurki

Soramendiko bizkar gañetik

nai nuke sartzen ikusi...

             * * *

O zer illunde laiotza bean,

zer gereitsu dan ageri!,

antxe bakarrik, mendi gañean...

an dago zerbait uztargi.

Eguzki arek agur egin du,

illunabarra da sarri,

iltzera noa... Manttoni... eldu!,

otza datorkiot eri.

Atoz berriro, atoz nigana

eman deiogun alkarri

laztan luze ta muxutxo bana...

atoz berriro... Man...tto...n...i!

BAZOAZ...!

            Pello Mari Ameriketara irten zan egunean

Beraz bazoaz orain emendik

nere lagun zar maitia

sorterriya utzi t'ezagutzera

itxas-arunzko lurdia.

Bañan... zergatik uzten dituzu,

euskaldun omengarria,

zu gabe onik ez duten mendi

zelai eta baserria;

noiz lezateke, nun oiek entzun

emengo koblakaria?

Ez aldakizu len ere zer dan

daramakizun bidia,

t'arantza billa nola zoazen

utzirik lore-tokia?...

Etzaitezela maisu goitiya,

etzaitezela ordia

gugandik orren urruti egon

luzaro beintzat gordia!

Ondo dakigu zenbateraño

jayo zeraden erria

maite dezuan ta zuretzako

berau dala pozgarria;

ongi dakigu nola txoriyak

zapuztu zaion kabia

utzi lezaken antzera gaur zuk

uzten dezula zeria.

Argatik, Pello, lertuko zaizu

zorigaitzez barrunbia

t'argatik oso miñtsu, larriro,

begitatik iturria

dariyozula joango zera

asperen aundiz betia.

Orla,... zuk gero arkitutzean

sapaya zeru t'ur bia

noizbait ikusten baldin badezu

beronen apar txuria

ots ariñ leun batez amilka

maitatzen itxas-ontzia...

nere agur bat an dijoala,

Pello, gogora zaitia.

             * * *

Agur-ba, agur, alik laisterren

ostera zu etortzia

nai nuke ziñez arkiturik beiñ

oparotasun guzia.

Agur, artu an lur zikoitz onek

ukatzen dizun saria!

ORDIZIA

            Erri ontako abeslariyak eskatu ta idatziak

      Agur, agur, Ordizia

      erri maiteari,

      agur, alai t'argiro

      dagon tokiyari;

      ainbeste seme jator

      eman ditunari

      begiramen osoaz

      agur, agur beti!

Aurtxo mardul ta zoragarri bat

aitonan belaun gañian

kontu xar polit onak entzuten

atsegiñezko zorian

egon liteken eraz or zaude

Usurbe-ko magalian

guraso zarren erakutsiyak

egiñik pake-pakian.

Goyen jasorik agertzen dira

erramu-sortaz jantziyak

zure semien egintz eder ta

beraien kopet argiyak;

emen lenbizi zabaldu ziran

Urdaneta-ren begiyak,

t'ementxe beste maisu geyago

jayo ta ziran aziyak.

      Oyanguren-baserri

      untzaz apaindua,

      Andres Urdaneta-ren

      seaska dontsua:

      zuk dakartzu guregan

      oroitzaz bildua

      seaska dontsu orren

      kun-kun ots goxua!

EUSKAL-ERESIA

            Abestutzeko

Tontor gallenez inguratua

zauden lur maitagarria

mendi bakoitza balitz bezela

beronen gordelaria;

gizon ernai ta leyal askoen

sorterri kutsu gabia...

lurriñ beroaz orniturikan

euskaldun izan zaitia!

      Euskal-mendietako

      oyarzun aundiak,

      ariñ, altsu, edo maiz

      damorrigarriak...

      urbildu zaitezte gaur

      batera guziak

      alai emanik zuek

      adierazik!

      Zer biotz-esnale dan

      sortitz-eresia,

      zer alaya mendiko

      ots bigun eztia!

      Beronegaz litzake

      ondona jarria

      gaur eskeintzen dizugun

      oroimengarria.

Euskal-erriya goitu dezagun

euskera maite degunak,

aitortu lengo zorion eder

berak eman dizkigunak;

nunai arduraz banaturik itz

amari jayo t'entzunak

elkartasunez bizi gaitean

beti-beti euskaldunak.

ILL-BERRI!

            Zabala'tar Justo-ri il zan egunean

Baña, zergatik datoz guregan

orlako zorigaiztuak;

nun dira bada gau ondorengo

goiz-argiyen errañuak,

il dan aitonak opa zizkigun

egun berri doatsuak?...

Euskotar danen begietatik

irten bitez itxasuak!

Argidotarra ziñaden, Justo,

aiton zintzo ta leyala

izena bezin justuba eta

biotzez ondo zabala;

len etzubenak aitortzen du gaur

esaguturikan ala

Euskal-erriko senide jator

guzien aita ziñala.

Naigabepean ibilli zera

larogei ta bost urtian

bizitz-gurutze astun, galanta,

eramanik bizkarrian.

Atseden zaite, gizagaisoa,

zaude soseguz lurpian

zure semien malko beroaz

aseko zeran tokian!

ODEIAK

Euskal-erriko seme

len oso zintzuak

aiton ospetsu aien

jator garbikuak...

nora, nora zoazte

ain itxumenduak,

nora zaramazte gaur

dezuten goguak?...

Amaitzen ezpadira

bekaitz-erasuak

aritza gartuko du

tximistaren suak!

NOIZ ARTE...?

            Lagun bati Ameriketara juan bear zuen egunetan

Umetan gendun oituraz beti

eliz-atze baxterrian

eskolik bazan piper egin-da

igari gebillenian

biyok elkarri opill gogorrak

aikandora muturrian

egiñagatik muzindu gabe

parrez jaten geñizkian.

Geroztik ere aunditu eta

oraindañoko guzian

illunkeri bat bakarrik ez dek

izan gu biyon artian.

Ala nik ezer ez nekin garaiz

gaur esan dirakenian

itxasoz joan bear dekela

ill onen emeretzian

abo zabalik iri begira

gelditu nauk ondorian

korapillo bat banu bezela

biotzaren barrenian.

Ongi esaten erreza balitz

ari naizen lan zallian

maitaro goi-goi jasoko iñuket

errenkada bakoitzian;

baña gizonen agertz on guzik

etzeudek jakindurian,

askotan dituk itz politenak

gezurrik aundiyenian;

nere kolkuan zorigaitz-enbat

indarka dabillenian,

i bezelako lagun maitia

urruti dijoanian...

nola jarraitu ixil-ixillik

ezpada negar-arian?...

Amabost egun luzena dala

ur-zelai arro batian

arkituko aiz gora ta bera

apardi sallen gañian;

goyen... utsuna bakar-bakarrik,

itxas ondokaya bian,

euskal-mendirik iñondik ez ta

beti muga bat aurrian.

I berriz antxe beste geyokin

urdinkera zabalian

buru, biotza, gogo t'ardura,

jarririk emen... lurrian.

Bidarunz on bat egin zak eta

urte gutxi barrunbian

etorri ari Tolosaldera

aberastasun aundian.

Agur eta agur, lagun zintzoa,

agur au oroimenian

gorde zak leyal nik bezelaxe

elkar ikusi artian;

agur, ordañak bidal nazkiak

iparraren egalian!:

O, zer atsegin izango detan

ire kantak entzutian!

ORDAÑAK

            Llorente'tar Jose-ri Cuba-tik berak

            bialdutako eskutitzaren ordaña

Zumarditxoan bakar-bakarrik

exerita negoela

zori leun ta gogorrak naste

biotzian nituela;

begiraturik kea banatzen

bizitz labur au bezela

t'arbol gañetik osto bakanak

lurrera zijoazela 

zure berri on alaigarriyak

uste gutxina nubela

atsegiñ aundiz bete ninduen

irakurri ta berela.

Ez dakit berriz noiz nezakean

aspertsu egonik ala

orduan ainbat zorion senti

gogoraturik zerala

beti-betiko lagun maitea,

betiko lagun leyala,

nigandik urrun egon oi gatik

alboan zaruzkatana.

Joxe, nik orain esaguturik

zor txiki bat dizuala

alegiñian emen ari naiz

zerbait esan nai detala.

Gogoz eskeintzen dizutan lan au

amaitutzera nuala

baxter ontatik bialtzen dizut

besarkera bat zabala

ordaingarritzat euki dezazun

lagun zar baten laztana.

MENDIKUTE

            Erniyo-ko magalian gaztelu-antzera

            dagon mendi-zut aizkor bat

Zelai-txiki-aldeko

arkaizti batian

Mendikute jayo ta

gallendu zanian

osagarri guziak

bazitun noski an

Erniyon bularreko

itur ugarian

ta sortzez berak zuben

alaitasunian.

Zut-zutik oso goronz

egoki jasua

euskaldunen zaindari

ernai ta zintzua;

berak arrazten digu

oldekai berua

ziñez maitatutzeko

gure lur dontsua

beste geyenak duten

kutsu gabekua.

Milla zortzireun eta

larogein-bat urte

izango da kondaira

egintz onaz bete

zigula geroz aztu

ez gendin ill arte.

Etzuten ez Tiber-ko

arrotz aiek uste

Lartaun ez arkitzerik

eta Lekobide.

Gudalarien mendi

zorrotz ta goitiya,

baso-mutil sendoen

billera-tokiya;

arkaitzak berez duan

iraupen guziya

daukazun gaztelu zar

agitz ta zutiya:

untzez jantzirik zure

oñ eta gerriya...

zu zera Eusko zarren

aintz-gordelariya!

ZORIGAITZA TA POZA

            Lagun bati ezkondu zan egunean

Gaur egin zera, lagun leyala

zedorrek nai bezelaxe

aspaldi ontan biotz-barrendik

maite zeindunaren jabe;

ludi ontako atsegin guzik

baita zeru ber-berare

oparo gaurtik iritxi eta

doatsuena zerade.

Udaberriyan poztutzen zaitu

mendiko lorategiak,

alaitzen ango txorien kantak,

t'an diran egoitz eztiak;

alaz guziyaz beroiek baño

zoriontasun obiak

gaurtik aurrera senti-erazi

lezaizkitzuke Mariak.

Goitizlarien iturri ortan

edana baldin banego

orain jardungo nitzake, Poli,

goitina bañon arego;

baña zuk eta zure emazteak

merezirik askoz geigo

arren! gaur nere mingaiñ traketsa

ixil-ixillikan bego!

Doai gabe naiz t'ez det esango

aurrera beste gauzarik

beti-betiko eztillargia

izan dezazula baizik;

zere onian iya zu ainbat

atsegintasun arturik

oroitz apur au eskeintzen dizut

luma kolkoan bustirik.

Bañan... ez dakit, ez dakit ondo

zer datorkian gogora

pentsaturikan amaitu dala

jolasten giñan denbora;

pena ta poza biyak batian

urbildu zaizkit kolkora:

pena len ainbat orain etorri

etziñezken nere albora;

poza, jakiñik nola zuazen

zeru-tar baten ondora.

OTAÑORI

            Bere «Artzai-Mutilla» irakurri ta ondorean

Pello, aspaldi onian

ixillik negoan,

ixillik... baña ez aur bat

amaren kolkuan

egoten dan antzera

lo bete gozuan,

baizik indar gutxi-dun

aitona neguan

legoken bezelaxe

sukalde txokuan

aritz, lizar ta pago

zatiyen onduan.

Baña zerbait bear da

arturik lenguan

zure lore-dun goititz

sorta bat eskuan

bere likurt ezeak

alaitu ninduan.

Begiraturik sortan

txukun ipiñiak

ainbeste krabeliñ ta

alako liliak,

esango nuke, Pello,

beroien orriak

dirala Maritxu-ren

ezpaiñtxo gorriak

eta Maitagarri-ren

lum'arro txuriak

egoak astinduta

zerutik botiak.

URTE ZAR GAUBEAN

Lagun-arte-ra bildu nitzan ta...

zertzan ango ixkanbilla!:

irrintz, algara, txalo, zalapart,

oyu t'abesti-ots milla,

amildu zala ezan zeikean

gure mundu borobilla.

Aize zakarrak udazkenian

darabilkin orbel-pilla

bezin aldakor asper eziñik

antxe gebiltzan poz billa

noiznai jiraka t'arin besotan

eramanaz neskatilla

noiznai ustutzen edan ta edan

pitsa zeriyon botilla.

Doakabeak!, ez geñekigun

alako gabots naspilla

sortu zanetik nola zegoen

adar-dun etsai abilla

guri begira zorrotz arturik

eskuban xarde-makilla;

ez gendun uste giñadelarik

eri-ezurruts gaubilla

zoana parrez, parrez obira!

gurturik Abendu-illa...

             * * *

Egun-sentiyaz lotan zeudenak

esnatzen argi-eskilla

asi zanean mugituz bere

mingaiñ biribill sotilla,

andik etxera nola bait-ere

bideztu nitzan ixilla,

burua sutan, eta biotza

oso makaldurik, illa.

Goiz illun artan oyeratu-ta

arkiturik aiñ sendilla

damuak esan-erazi zidan:

zintzogo bizi nadilla!

GABON-OTS

            Nere lagun batek idazten ari zen liburuan

            abesti-zar antzera ipintzeko

            Ameriketatik eskatu ta bidalduak

Ortun, Ortun, ots alai batez

oiartzen due basoak,

Ortun, Ortun, or dozu Malen,

Lopek ez egin aamoak!

Aren aztarnik ez, ta gastelu-

-zar ordez arri-pilloak;

zati sutuen kea dario

lapur gautien zuloak.

      Ekaitz indarrez bere

      besoetan Malen

      Lopek eraman baña

      ostera gaur emen.

      Basati gaizto arek

      lokastu nai arren

      Iraurgiko lorea

      urbildu da pontzel.

      Ojuu, mutillak!, egin

      garait-zantsoa,

      non da erantzuteko

      etsai kolkoa,

      non illegorria-ren

      likits-orroa?

      Olen, Olen, Olen,

      Olentzaroa!

BERAZ LAISTER...?

            Lagun bati bere ezkontzako egunian

Lagun zar batek esan-da dakit

laister eskontzen zerala

eta zuk dezun emazte-gaya

aingeru pollit bat dala;

atsegiñezko berri on oyek

entzun eta bereala

sinista zazu pozkid'aundiya

petxura sartu zaidala.

Ai, ni-re laixter albanitzake

zeru-goi ortara iyo!;

bañan, au pena! nere biotzak

lanbro garratza dariyo.

Apur bat benik maite nauela

iñortxok emen ezdiyo,

nere itz eder... gezurrezkoak

ezdute nunbait baliyo.

Oraintxe benaz esaten dizut

ezkonduko nitzakela

baldin ezkontza izango balitz

txepetx-kabiya bezela;

ondo dakigu txori txiki au

kabira jun ta berela

zulo bat iñork isten badiyo

bestetik irten leikela.

Baña gauz oiek urruti xamar

utzirik alde batera

itz-errenkada politaguaz

bete nai nuke papera;

ziñez t'ajolaz lan au arturik

utsegin bat gora-bera

aldetan beziñ ondona zerbait

nuan adieraztera.

Garai onian arkitu dezu

iturri gozo biguna

amoriyozko intzez kolkua

ongi beteko dizuna;

t'aundiya izanik beronek zugan

senti dun maitetasuna

ez da gutxigo iñolaz ere

berari zuk diyozuna.

Guziok emen igaro bear

degun aldapa gogorra

oziñ ta leiza-zuloz betea

dagon bide zaill txigorra

baldarkerizko oinkada txar bat

iñoiz egin gabe, orra,

igo ta noizbait iritxi dezu

doatsuenen tontorra.

AGUR

            Abestutzeko

             I

Agur tontorrak, agur zelayak,

agur baso gereitsuak,

baserri-txuri, ola-zar maite,

ibai t'erreka zuluak!

Agur amatxo, eultsi lepotik,

estutu ongi besuak,

nere ezpañetan lertu bitez gaur

dariyozkatzun malkuak!

             II

Agur, agur, banoa

sorterritik urrun,

banoa utzirik emen

orrenbeste lagun!

Agur!, baña... noiz arte,

nork daki noiz ta nun

ostera berriz alkar

ikusiko degun...?

Nere lagun maiteak,

agur, agur, agur!

URRUNGAITZA

            Ameriketan idatziak

Gau-erdiya da; ezeren otsik

ez dabill nagon tokian,

itxasoa ta lurra lo daude...

logiro arnetsgarrian.

Amets, amets!... ez derizkiyot

orain esna nagonian

bezin eztiro al nezakenik

egin begiyak ixtian.

Izar, illargi, aize ta beste

leunkai onak batian

osatu dira maitagarrigo

ezin litezken zorian.

Txori gaxo bat orla paketsu

arki naizen bitartian

bere negarrak arindu nayaz

nere kupitasunian

arnoriyozko penak kantatzen

ari zait aldamenian.

Gau ixill eder zoragarriya:

ain girotsu zaudenian...

zer misteriyo gordetzen dira

zure kolko pozgarrian?;

zer dira berriz gordetzen, Jauna,

zer eskutamen aundi, an...

egunez baño bertago dagon

zeru garbi zabalian?

Lur ontan iñoiz izan nezaken

aldirik egokinian,

orain, biotz ta begirakuna

jasorik dauzkatanian,

oroitz ugari piztutzen dira

izar txuri bakoitzian.

Izar politak, zuek zerate

pozez bizi nitzanian

ikusitako argi ber-berak

Euskal-erriyen gañian;

zuek zerate andik urruti

narabillen garayian

laguntzallerik oben-obenak

nere bakartasunian...

              * * *

O, zenbat oroitz ernetzen diran

nere biotz barrenian

iñoren ots ta karraxi latzik

entzuten ez dan gaubian!

                        Habana-n 1904-ko urtean

URRUTI!

            Pello-ri bere «Amatxo laztana» irakurri ta ondorean

Zure bertsotan gogo guziya

neukala bart arratsian

oyeratu ta loak maitaro

laztandu nindubenian

amets alayen indar gozoaz

laister zurekin batian

arkitu nitzan pozkidaturik

«Amatxo»ren magalian.

Bañan ametsak dakarren poza

izanik aiñ igeskorra,

izanik aren ondorengua

egi latz oso gogorra,

esnatu naizen aldi beretik

negar saminez, ai! orra,

nola ordaintzen ari naizen gaur

Amari diotan zorra.

Ego labur-dun txorikumeak

bere kabiya bezela

nik ere noizbait aldi txoroaz

seazka bigun epela

utzi nuan ta, gero... nork esan

emengo bizitz ergela

amari deika aiñ errukarri

igaro bear nubela?

Emen ikusten diran gauz asko

alayak izan litezke,

alayak emen goi-urdiña ta

ugarte pollit au ere;

bañan oparo zeru ta lurra

naiz parrez arkitu, nere

biotz gaxua oien tartian...

illun dago, doakabe.

Ta zaill izanik arunz joatia

berriz maite arengana

ez dakit zer dan eziñ orregaz

petxura sartu zaidana;

alaz guztiyaz zerbaiten poza

iritxi leike nigana

baldin zuk egin albazenduke

nik orain ezin detana.

Zoaz, Pello, zu, besarkatzera

zai dagon Ama laztana!

                        Habana-n 1906-ko urtean

ARRATS-ALDEAN

Jeisten ari da geldi-geldiro...

jeisten eguzki sutua,

zeruba mugan gorrixta dago,

erdi-lotan itxasua;

ur-ontzi bat an azken aldeko

arrayan orain sartua

eskutatzen da pixkabanaka...

Donostira ote dijua...?

                        Habana-an 1901-ko urtean

BAKAR-EGOITZA

Arunz, urruti begirakuna

ipiñirik itxasoan

Etiskal-erriko gauzetan amets

egiñik alai negoan.

Baña... bat batez illuntasuna

sortu zait orain kolkoan,

aldi larriya!, negargarrizko

oroitz bat daukat gogoan!

                        Habana-a 1905-ko urtean

MARITXO!

            Elosegi'tar Maritxori, ill zanean

Nun da Maritxo...?; apaingarritzat

eranian dute betiko-Urira,

ez izan nunbait ain egokia

aingeruentzat gure lurbira.

Ill da Maritxo! Bere begien

urdiñtasunak itzali dira;

emen itzali, bañan... An piztu,

ara zer alai!, goronz begira!...

zeruba lendik zegoan baño

urdiñagoa gaur ageri da!

                        1905-ko urtean

BEAZUN TANTOAK

            Ameriketan idatziak

                I

Euskal-erriya urruti dago,

t'urruti gazte denbora;

oroitz maiteak, zertan zatozte

gau t'egun nere gogora?

                II

Agur Erniyo, agur Zelatun,

agur, agur Mendikute,

alperrik orain amets-egoak

zuengana naramate!

                III

Len bizi neukan irudimena,

alai ta bero biotza,

orain... buruan, sormiña daukat,

kolkoan berriz izotza.

                IV

Galdetzen dute zergatik nagon

aiñ bakar mutill-zarturik;

ez du txoriyak iñoiz egiten

elur gañean kabirik!

                V

Oso maitetsu nerekin parrez

zegona orain punttuan...

ara zer triste, begira nola

ixil-ixillik daguan:

ai! nere maite zoragarriyak

nor ote dauka goguan...?

                VI

Amoriyozko erle batek beiñ

–ezdet nai esan izena–

lenengo aldiz ikutu ziran

eztiro biotz-barrena;

zorigaiztoan!; ez nuben uste

neretzat orren zekena

nik aiñ oparo maitatu eta

izango zanik azkena.

Gaur erle polit aren ordeaz

errukirik ez dubena

biotz nerean zorrotz darabill

listor beltzaren eztena.

                VII

Ill eta gero beti lurpean

egon bearko detala

gogoraturik erne zait oso

kezka txar baten ikara;

utsa litzake nere begiyak

itxi eta beriala

zentzurik geigo izango ezpanu;

baña... lur otzian ala

bildur naiz egon ote niteken

ni neronek dakiala.

Ez, ez, gerora sinistu nai det

bizitz obea badala!

                VIII

Ama gaxoa nere galdezka

mundutik zeru garbira

azken-laztana nik eman gabe

igo zala bi urte dira.

Ene!... zer illun arkitzen detan

umezurtzaren lurbira;

argatik nabill itxuen eraz

beti zerura begira!

AMERIKA

            New-York-en negoala idatziak

Euskal-erriko baxtar maitetik

Yanki-tar oien aldera

zorigaiztoan etorri nitzan

ez dakit zer egitera;

obe nuala derizkiyot nik

beste geyagon antzera

iritxi eta berialaxe

jiratu banitz ostera.

Uste txoro bat izanik eta

ametsa munduko dena

au da gizonak egin lezaken

ametsikan ametsena;

gogo beroak demaigun egaz

iritxi nai gendukena

gezur pollit bat besterik ez da,

utsa gure sinismena.

Urruti dauden gauz aiek beti

intxaur alien modura

bakan izanik artzen oi dute

pilla galantan itxura;

Ameriketan zorion guzik,

Ameriketan au t'ura,

gero... ezer ez bertaratzian

ainbeste gauz dan lekura.

Lotsagarrizko uztarripean

goiberaturik buruba

lur ontan iñork ezin lezake

atera bizimoduba;

alper-alperrik naiko du batek

lanez osatu diruba

baldin ezpada atzapar eta

moko zorrotz-dun miruba.

Beren aukeraz egiña izanik

oien neurri-gai dana

ara legetzat oiturak men

ipiñi-ta darukana:

«eman garayan, arra bat eskas,

artzeko danian, kana,

etxeko gauzak beretzat eta

auzokuak erdibana».

Baserri-txakur goseti batek

eskean dabillenari

gogor ekiten diyon bezela

oiek ere gu-tarra-ri

bildur izanik zerbait kentzera

ote datorren berari

naiz eskalea ez izan arren

erasotzen diyo sarri.

Ez det esan nai Ameriketan

ez dala beste lekurik

iya bat bere lurrean beziñ

doatsu bizi leikenik;

Mexico, Cuba t'Argentina-ko

zelai aunditan oraindik

bertakoentzat ez dago gaizki

itzegiteko biderik.

Gazteak: baldin zeren buruba

maite badezute zerbait

etzaiteztela onuntz etorri,

zuazte berago albait;

emen ainbat itz gezurrezko ta

emen aña «O, yes, olrait»

entzun gabe an zuen sariya

artuko dezute noizbait.

AIZAK

            Etxeberria'tar Pellori Buenos-Aites-tik

            Habana-ra berak bidaldutako eskutitza

            arto nubenean eman niyon erantzuna

Arunz t'onuntz zer nabillen eta

zer bizitza daramatan?:

galdera zall au egiten diak

azkenengo ire kartan.

Bai-altzekiat neronek ere

nagon lekuraño zertan

etorri nitzan bizitz obea

utzirik lur maite artan?

Amets-bidetik naramanian

aruntz gogoen indarrak

oroitz-egotan urbil zaizkiak

lengoko denbora zarrak;

gogoratzen nauk bada... noiz aztu?

biyok eta Labaur-tarrak

arratsaldero Joxe-n etxian

egiten giñuzen parrak.

Andik irtenda nik etzekiat

nolabait ala bearrak

onuntz ekarri ninduan edo

nere buruzbide txarrak.

Ai, jakiñ banu!; baña gaur zertan

estutu ortz t'atzaparrak...?;

tipula zar bat ez dik baliyo

oraingo nere negarrak.

Mitxirrika bat xalapartaka

argira nola dijuan

bere burua kixkaltzeraño

gar politen inguruan

ala, txoruak! etorkizun bat

iritxi nairik munduan

gizon geyenak ibiltzen gaituk

mitxirrikaren moduan.

Ni zer nabillen jakin nai al dek?

Ara: lur au borobilla

ote dan zeukat nere buruban

izugarrizko naspilla.

Ta... bazekiat i jun eitzala

–beti izan aiz abilla–

Iparragirre-k or utzitako

zaku-dirubaren billa

OFELI

            Oroitz-idazti (album) batean ipiñiak

Cuba deritzaion lur

ontara pozgarri

goiko urdintasuna

alai zan ixuri;

zerutik itxasora

aingerutxo'n bati

eroritako lore

sorta bat diruri.

Eta guzien gañez

erregiñ antzera

lorerik bikaiñ eta

maitena zu zera.

Emengo lore bizi

aratz, egokiak,

zisne bat beziñ txuri

liraiñ ta tentiak,...

zuek zerate gure

biotzen jabiak,

zuek amets-lorien

aizpa zerutiak.

Baña guzien buru

erregiñ antzera

lorerik bikañena

Ofeli, zu zera.

EZTILLARGI

            Lagun bati ezkondu zanean

Jeiki ta laister berri-on bat gaur

goizean eman dirate

esanaz nola egiten zeran

zeru puska baten jabe;

bejondeizula!; ez det egon nai

ixillik aitortu gabe

zenbateraño alaitu naizen

jakin-da berialaxe.

Ez det ikusi, gordea dago,

zure maitetxo pontzela

euskal-basotan landare batzuk

egoten diran antzera;

bañan usayaz lore gorde bat

ezagutzen dan bezela

igartzen diot ikusi gabe

zer izan liteken bera.

Biotz on batek ezin lezake

maita bere diñ ez danik

eta lur ontan ez da zuk baño

leyalagua dubenik.

Orrengatikan opa dizuet

nerearen bar-barrendik

eztillargi on betea izan

dezazuela gaurtandik.

MAITARO

            Antzeti (retrato) batean idatziak

Nere jakinde sollak

zure oroimenian

zer ipiñi lezake

aiñ leku txikian?

Argatik au esaten

ari naizenian

luma dar-dar dabilkit

antzeti gañian.

Egin dezazu kontu

irakurritzian

nere biotz-mugida

guziyak batian

zugan dijoazela

dar-dar bakoitzian.

MARIARI

            Album batean idatziak

Maria!... Izen au entzun

eta beriala

jardun bedi biotza,

ixildu mingaña.

«Maria»,... itz gozoa!

izen bat ez baña

otoitz emeki, leun,

zerutiena da.

Izar batek bezela

ozgarbi danean

egiten du Maria-k

argi bere etxean;

izar arek jarkoya

du goi-urdiñean,

Mariak senarraren

biotz barrenean.

Erbeste-bean izan

liteken pozaldi

guziya eman deizula

Goiko-Jaunak zuri;

aingerutxo tartean

azaldurik aurki

amarik doatsuna

ager zaite beti.

                        Habana-n 1902-ko urtean

OZ-GIRO

            Gaur illargitsu batian

Zer da sortitza, zer gure soña,

zer gogo t'irudimena;

nola ta nundik dator gizona,

nora dijoa, zer gera?

Ozgarbi eder zoragarriya!:

zure bitartez lurrera

betor... betorkit biotz gaxoen

pozgarri dan aditzera,

entzun gau ixill ontan egiten

ari naizen galdeera!...

              * * *

O, mutu dago; baña zer aundi

an goiko eskutamena!

ZORI MAKURRA!

            Ameriketan egondako euskaldun baten etorrera

                I

Irten nitzala amabost urte

gutxiyen izango dira

etorkizunak deiturik itxas

arunzko mundu berrira.

Amabost urte!; geroztik zenbat

aldiz nere sorterrira

gabero lotan ametsen bidez

iritxitako alderdira

urrungaitzaren leloaz andik

egon ote naiz begira!

Ai, alakotan amets-egoak

lumaz jantziko balira!

Bizitz makurra dagonarentzat

zelaundi gorri batean

onek zer eman zai luzetzirik

ango bakartasunean.

Goyen, eguzki kiskalgarriya,

itzaltxo bat ere ez bean,

gaztañ, aritz ta pagoen ordez

zuaitz igar bat aurrean

Malko tantoak lore biyurtu

albalitezke lurrean...

O, zuaitz bakar maitagarriya,

Ceiba zarra, zure oñean

nere amari eskeintzeko, zer

lore-sorta negikean!

Nekazaritzak naiko lanbide

eman arren gizonari

urte txar batek beste bat ona

ondoren badakar noski.

Etsipen gaiztoz iñoztu gabe

itxogiten dakinari

Goiko-Jaunaren kupitasunak

laguntza demaio beti.

Sinismen onek indartu eta

ekiñik gogoz lanari

azkenerako alor zallaren

emaitzaz ordaiñ ugari

jasorik noizbait arkitu nuben

bear ainbat osagarri.

Ala goiz batez zeru-sapaya

oztadarrez apaindurik

bere uztai-petik igarotzeko

Jainkoak ipiñi balit

beziñ egoki t'adikor ango

marbollean ikusirik...

sortu zitzaidan poz ura nola

adirazo nezake nik?

Uztai ark margo ainbat erridi

euskel-abendak izanik,

oroitz ederrez beste uztargi bat

nere gogoan pizturik,

burua makur baña biotza

zerutaraño jasorik

esker-otoitzak egin-da gero

ostera lengo bidetik

onuntz aldera biurtu nitzan

alaitasunez beterik.

Emengo muga noiz agertu zai

ontziyan aurreko ertzetik

itxasoaren urrunditz artan

begirakuna josirik

netorren garaiz nere buruan

etzebillen beste gauzik

len egindako ametsen gai zan

sorterri maitea baizik!

Noizbait iritxi ta lur oni muñ

ematez asper eziñik

naikunde beroz agur negion

agur! biotz bar-barrendik.

              * * *

Baña... poz ura, zer igeskorra!;

esandako eraz andik

etorri t'emen gaur dakustana...!

ez det sinisten oraindik!

                II

Nun dira nere lagon zar aiek,

nun dira emengo jolas garbiak;

nun dira gaur, min, erbest'aldean

gabero neuzkan poz-irudiak

t'esnatze garaiz ixuritako

malko samiñen ordaiñgarriak?

Arrotz ote naiz lur ontan ere?

Nora biurtu nere begiak?

Aberats nator baña dirutsez

eziñ osatu lengo zoriak!

Ara nun dauden arizti, soro,

borda, baserri txuri-txuriak,

ibai, osiñ-beltz, errot, ola zar

jauregi-orma untzez jantziak;

emen daude nik umetan piper

egin-da utzirik eskol-aldiak

biyurrikeriz gau-eskill arte

jolasten giñan bazter maitiak:

udare-baratz, igari-leku,

txori-muño ta kilker-tokiak;

emen zut-zutik len bezin goitar

ikusten ditut Euskal-mendiak,

baña nere gaiñ amilka datoz

asperen batez oroitz guziak!

Nun ote nago? Nere belarri

zuloak euskal-itz jator zale

ernai daruzkat bañan oraindik

ez det, ez, entzun bat-bakarra-re;

emengo zori t'aztar geyenak

etsai dirala esan nezake.

Aldi latz ontan latzena gero

zetorkidanik oartu gabe

jayot-etxeronz urbildu naiz ta...

o! zer gerta zait; ama! nun zaude?

Erantztm mutu betillunkorra

besterik ez an! Geroztik nere

zentzu nastuen irudipenez

biotz-mugira larrien mende

ill zan amaren galdezka nabill

bordarik-borda, aterik-ate;

ta nere leyaz errukiturik

«ero gaxua!» batzuk diyote...

              * * *

Etxe-inguruko pagoen orri

bakanak orain udazkenean

aizeak jo ta mitxirrik illen

antzera zurbil datozenean

txantxangorri bat ni beziñ eri

adar billuztu baten gañean

kantari dakust maitaro bere

kabi sollaren aldamenean.

Txori gaxua, etzaite ixildu;

biyok eretsu jardun gaitean;

doakabe naiz, ta zu bezela

nere barrengo negu beltzean

zorigaitzaren txantxangorriya

negarrez dabill arantz tartean!

BOINA BIAR

            Elosegi-tarren boina-olako oroitz-idaztian ipiñiak

Gogoratze naiz nola negarrez

marruka lertu nayian

ume denboran egon nitzan ni

igande zan goiz batian

boinaren ordez amak ginballa

jar-arazi ziranian.

PAR-GOITITZAK

–Tolosarkerik–

MARITXU

Ai, Maritxu, nik senti detana

ezin aitortu, auxen da lana!;

      itz bat-bakarrik

      legun xamarrik

ez det asmatzen, ez det iñundik.

Orrengatikan etzaitezela

ipiñi gorri ginga bezela;

      izar argiya

      maitagarriya

barkatu nere trakeskeriya.

Aiñ umilla zu gaur ikusirik

maite nazula derizkiyot nik;

      argatik beera,

      paret aldera

begira lotsaz egon oi zera.

Nere panposa, nere kuttuna,

nere gorringo eztiya-duna

      ez det uste nik

      iñortxo danik

nere laurden bat maite zaitunik.

Nola nai dezu ez maitatzia

egarri dagon batek ur-mia;

      nola nai dezu

      nola Maritxu,

ez izatia nik iturri zu?

Soseguz egon nai arren eziñ,

biotza daukat zuregan pil-pil,

      barren gaxua

      oso sutua

antsi luzeaz urtzen dijua.

Baña zergatik, nere aingeruba,

ez dezu altxa nai begiratuba?;

      etzaitezela

      egon orrela,

penaz ilko naiz laister bestela.

Ez aldirazu zerbait esaten

entzun-gogoaz lertu baño len?

      Nere Maritxu,

      itz bat egizu,

asnas apur bat eman zaidazu!

Auxen da poza!, begiratzen dit,

partxo bat... ara, berriz egiñik...

      maite-maitia,

      beraz neria

izango zera...? –Uf, al'obia!

BETI MUTIL ZAR!

Manttoni, orain... nola dan biyok

bakarrik gauden orduba

gauza bat neri zuk entzutia

ez da noski pekatuba.

Bai, ara... izango da bost urte

edo seyen inguruba

zureganako amoriyuaz

nabillela zoratuba.

Aldi prankotan au esateko

len egon naiz tentatuba,

bañan... ainbeste nai dizut eta

ain det jeniyo lotuba!

Barkatu baldin zuregan ongi

ez banator bireztuba

t'izket onek diñ ezpada nere

mingaiñ latz erdi mutuba;

bañan aurrera ezin liteke

izan geigo luzatuba

ixill-egoitzak gaur arteraño

eman diran inpernuba.

Sei urte oitan ala zu gabe

daukatan bizimoduba

neretzat illun, oso beltza da,

gauza triste bat munduba.

Arren! ekatsu itz erdi batez

sendagai dan ukenduba;

laister legoke zorigaitz oien

beazun dena kenduba

baldin zuk artu nai bazenduke,

erregiñ goitik sortuba!

biotz nerian zuretzat dagon

amoriyozko tronuba.

Ez arki lotsaz, esan, Manttoni,

daukazun pentsamentuba,

ez egon bada orren ixillik,

ez jetxi begiratuba;

partxo batekin agertu zazu

uztai gorriz apainduba

ortz-errenkada fiñ bakoitzaren

koska pollit elurtuba;

mugi dezazu «bai» esateko

mugitu, nere aingeruba,

ezpañen ordez aboan dezun

anpolai erdibituba.

Esan, zai nago; entzun, maitia,

gaxo baten erreguba;

kupitu zaitez edo bestela

ilko det nere buruba!

Dudan al zaude?, baña... zergatik

Manttoni bedeinkatuba...?

–Auxen da mutil koipejariyo,

auxen da mutil kaikuba!

KATTALIÑ

Goizero dator buruban aixa

jasorik ator edo saskiya

anima zintzo garbi-garbidun

mirabe alai muxu-gorriya,

gogoz euzkotar, soñaz mardula,

ezin ta geigo zoragarriya,

aukeratu-ta Jainkoak onuntz

bidaldu zigun zeru-zatiya.

Ez al dezute entzun beñere

zein dan orlako neska mordua;

ez al dezute iñoiz ikusi

eguzki orren goiz-errañua?...

–Ezetz? –Jakingo zendueke, bai,

nor dan Kattaliñ Berrobikua

zuek artu izan bazendute gaur

neri eman diran matrallekua.

ARDUAREN INDARRAK

Xanko ta Pipas lengo

igande gaubian

txiki erdin-bat geigo

edan ondorian

aupa!-ka zijoazen

etxera bidian.

Alako batez berak

uste etzutela

aldemenetik pasa

zitzaioten trena

amorratua dagon

legoi bat bezela.

Ujuju! egiñikan

trena-ri lenbizi

eta gero erronkaz

iru-lau irrintzi

galde au egin ziyon

Xanko-k lagunari:

–Aizak, emen pasa dan

astaputz txar ori

iñork bultzatzen ez-da

zerek daramaki?:

–Ur bero irakiñak

–Urak? arrayua!

(diyo Xanko-k trabeska

egiñaz pausua),

bizkorragua ukek,

bai ala Jainkua!

uran ordez baluke

paziyan ardua.

EGUN-SENTIKO POZAK

O, zer gauz ederra dan

goizean goizetik

udaran jeiki eta

makill bat arturik

mendiyan ematia

jiratxo bat benik;

ezta munduan izan

ez orain t'ez lendik

orrek demaigun baño

poz aundiyagorik!

Ipar-aize leuna

likurtaz beterik

gure kolkora dator

lorien tartetik;

baxtar guziyak daude

intzez apaindurik,

urdiñ-urdiñ zeruba,

pipirrika txorik,

eguzkia-re parrez

Izazkun-gañetik;

maindire bat bezela

goronz arroturik

lañu txuri goiztarra

erreka zulotik;

jolasean amilka

iturritxo garbik,

emen arros pollitak

an krabeliñ gorrik,

nunai zori ona ta...

txar bat ez iñundik.

Onezkero gauz oiek

ikusi nitun nik

baldin ezpalirake

–t'ez det beste penik–

ni jekitzeko izango

gutxinaz amabik.

KIRTENKERIK

Emakume txaldan bat

Zerkauzi kalean

txanponik gabe zerbait

erosi nayean

inguratu zitzaion

amezketar bati

esanaz: gazta txar au

zenbatean neri

ipiñiko dirazu

libra bat artzera?

–Lauterdiyan.

                   –Iruban

konporme altzera?;

t'ez du gañera legez

ainbeste baliyo,

gezalaren tantoa

nunaitik dariyo;

ara, beste onetxek

dauka zar itxura,

merke bada eraman

zaidazu pixura.

Ala baserritarra

jiratu zanian

gazta pisatu eta

saltzeko ustian;

nun arek, zas! lapurtu

diyon bat ustela

gabirayak ollanda

lezaken bezela.

Bañan au ikusirik

Alar-mendikuak

–begiratu zorrotza

duben arranuak–

aserreturik oso,

bi milla kapusai!

bertan zuben andria

jo ta puskatu nai.

Ontan, eldu da Kirten

urizai bizkorra

dardar-ka mugiturik

eskuban zigorra;

zegokion galdera

egin ondorian

ala diyo Kirten-ek

esan gogorrian:

–Zuk ostu diyozula

beraz oni gazta?

–Ez, jauna, gezurra da!...

–Ixo, ixo... basta!;

agertu zaizkazu

alik laxterrena

mantala, kolkua ta

saskiyan barrena,

t'orduan esango det

kulparik gabia

zu ote zeran edo

gaztaren jabia.–

Au egiñ-arazi ta

ikusirik ongi

gaztarikan etzala

iñondik ageri

jardun da gure Kirten

nolabaitekua

lapurrari ematen

arrazoi osua.

Bañan amezketarra

gogoraturikan

ote zuben botia

gazta saskitikan,

begiratzen asirik

nun alki tartian

ikusi duen, eta

bere pozaldian

ara! –diyo jabeak

zeladoriari–

ara nun dagon gazta

lapurtuba neri;

auxen bera da jauna,

auxen, bai, arduna,...

–Berriz?; alper-alperrik

da zure jarduna.

–Baña zer esaten du

jauna gaur bedorrek,

arrazoi darukala

pisti gose orrek?

Nola liteke bada,

nolatan ordia,

emen zegoan gazta

or arkitutzia;

nork eraman du maitik

beste alderdira?

–Ori? –diyo Kirten-ek

gaztari begira–

ori, onek ez baña...

–Zeñek bada?... tira!

–Arrak eraman dute

alkiyen azpira.

NEURRI EGOKIYA

            Esakera zarretik

Lukanbiyo-k agindu

t'argiñ bat Tolosa-n

astoentzat ur-aska

egiten ari zan.

Baña lan au azkendu

zuenian iya

aztu egin zitzaion

aren neurriya.

Lukanbiyo ark ori

jakin zubenian

joan zan beregana

ta lipar batian

erabaki zun gauza

esanaz: –Aizazu,

aska nere neurriz

ipiñi dezazu,

t'etzait iduri ala

okertasunikan

biatz batenik ere

izango danikan

–Jauna barkatu bezait,

bedorren astua

ezta besteak diran

baño aundigua.

–Bai, bai, ondo dago, ta

gutxi gora-bera

igo dezazu nere

gerriyan parera;

begira zer eroso,

ara zer egoki

lurretik ur-askara

irixten naizen ni:

eta nere tokiyan

dudarikan gabe

edozeiñ asto errez

iritxi liteke.

PATXI BEGIBAKARRA
TA KONKOR JIBOSUA

      ZIRI-JARDUNA

            Esakera zarretik

Patxi-k lengo batian

Konkor ikusirik

goiz-txintako zorian

irtetzen etxetik

onla jardun zitzaion

zirikatu nairik:

–Aizak Konkor, ez aldek

nekian bildurrik?

karga-pean asteko

goiztxo dek oraindik.

T'arek diyo: –Bai noski,

goiz izan bear dik,

oso goiz bada Patxi,

ez dekenian ik

idiki ganbarako

leyo bat besterik.

SIMON ETA PELLO

      ASTAKERIA

            Esakera zarretik

Beraz bazuaz Anton

Tolosa-bidian?:

–Bai, begira, asto bat

erosteko ustian.–

Ta diyo Pellok ori

entzun zubenian:

–An ikusiko nazu

gaur arratsaldian.

GALTZA BERRIAK

            Esakera zarretik

Aiton gizagaiso bat

zerbaiten eskian

Prakax-ek ikusirik

otzak iya illian

galtza zar batzuk eman

zizkan bein batian

esanaz: –Tori eta

galtz oiek kasikun

estrañatu gabiak

dira oraindikan,

ez ditut ipiñi bi

aldiz besterikan.

–Bi aldiz?

              –Bai, aitona,

bi dider bakarrik

jantziko ziran oiek

egiñ ezkeroztik,

t'ezpadu sinixtu nai

au egiya danik,

ara, nola liteken

esango diyot nik:

galtz oiek lendabizi

jantzi nitunian

ez nituen soñetik

kendu bost urtian,

eta gerora berriz

bigarren aldian

ibilli ditut beste

sei edo zazpian.

GORA BIOTZAK!

            Donostiya erre zanetik eun urte buru

            Donostiya-n 1913-ko Uzta-n izandako

            batzaldiyan lenbiziko sariya irabaziya

                  I

Errudun gaxo batek lezaken

eraz jasorik biotz nerea

auzpez nik orain eskatzen dizut,

zeru ta lurditz onen jabea,

goitizlari on eskerdunari

demaiozuken argibidea.

Betor, betorkit sapai urdingo

asnas illezkor laguntzallea,

otoitz ordañez erantzun ori

bigal zaidazu, Jaun Egillea!

Lañu goiztarrez oi dan bezela

goronz banatzen likurt ezea

eresi leunaz jaso nai nuke

gizaldi baten oroitz maitea.

Mendi zut, itxas, osiñ beltz, itur,

arizti, saroi t'emengo beste

sortitz oroen almen gordeak...

ernaldi batez mugi zaitezte;

jardun, eta lei omengarrien

alaitasunaz itz oiek bete!

Goronz biotzak; jai eder ontan

lengo gau illun, lengo naigabe

larrien ordez zori guziyak

berdin gabeko poza dakarte!

Indar-ba, gogoz mendi-kolkoak,

jardun oyarka ler egin arte,

t'omen-ots oiek nere muñetan

irudi-garra piztu bezate!

                  II

Poztu gintezke, bañan ez dator

poz au min gabe pozkid'ostean,

malko larrien gai samiña du

jai aundi onek bere sortzean.

Bizitz osoen iraupenagaz

oroituko da gure lurrean

gaur eun urte gertatu zana

nagusi zegon uri xarrean.

Egintz makurra!; nork ez iduki

gogo ta biotz bar-barrenean;

nork ez oartu laiozgarrizko

ondamen ura gaurko egunean?

Iñor t'ezeren kezka txar gabe

zeudelarik lo bete-betean

turmoi-eztanda bezin ots gogor

durduritsu bat gau illunean

entzun ondoren erritar aiek

arkitu ziran ustekabean

lagun ez bañan erasotzeko

griña zekarten etsai tartean;

t'etsaikeria gau artan ala

orro naspillaz ari zanean

utsun beltzetik sortze gaizto'n bat

irauli zala esan zeikean.

Ordu samiñak, ordu luzeak...!

Ta zer itxaron era batean

baldin bazeuden zeru ta lurra?

Noralde bat nun? Goi aserrean

danbateko latz izugarriak;

laido t'ilkintza baizik ez bean!

Oldartze bidez, jo ta burruka,

erdu zanetik etsai-jazarra,

anai gureak zer doakabe!

itxumusturik an il bearra.

Ojuka lertzen alkarren billa;

aztar onik ez; gud'otsabarra

belarrondoan, t'iñoiz antsizko

erantzun eri bakar-bakarra!

Ama gaxoak umeai deika

beren karraxi ta deadarra

egin aldiro... bertan gaubaren

errai beltzetik lezaundi-tarra

sortu liteken eraz irtenda

an zetorkien gudari-tzarra

odol iturri biurtu zale

aurtxoen askai zegon bularra.

Ergal, gago, ta seinduen aldez

azkortu arren gazte zangarra...

alper-alperrik!, eskutsik eziñ,

eziñ osatu besoko indarra.

Goibel alderontz ikaragarri

gallendurikan sua ta garra

zati gorien labe zan, laister

Gaztelupe-ko Donosti zarra,

t'irakiñezko zurrunbilloaz

gainka zebillen itxas-aparra.

Gogamendurik arratz artako

sutori bizi t'illundenarra,

eriotz-ardall, istillu gorri,

ango zorigaitz t'ango negarra...

ez dakit, ez, nik zenbateraño

madarikatu guda-zakarra!

Jaun leyal batzuk izanik buru,

laguntzemalle gure Goikoa,

begiyak lauso, asnasa larri,

txinpart-arrotze t'arerioa

zegon aldetik irten zan estu

taldetxo bakan gizagajoa.

Bizigaindu soill errukarriak

igarotako aldatz aroa,

nork adirazi...? o! mutu bego,

bego sor nere itz-arazoa,

ango nekien esangarritzat

egokigo da negar tantoa.

Eriotzaren itzal astuna

berekin zeukan arrats gaiztoa

noizbait arindu t'egun berriyak

zekarren garaiz bezte giroa

nabaitu zuen zubietako

Aizpuru-tarren baserritxoa.

Etxe kondaira'r ospetsu artan

bildu ziran, ta beren gogoa

an indartu zan txit agitz urte

geien zituan aiton zintzoa

jardun zanean esanaz: –«Arren!

il diranentzat otoitz beroa

egin lenbizi; gero kementsu

osaturikan degun asmoa

errautsetatik uri berri bat

politez len zan baño aregoa

jaso zagun ta geron egintzaz

alaitu bedi gure kolkoa».

Iritzi oni beste lagunak

bertan emanik baimen osoa

egun ark dakar Donostiyaren

etorkizun goi-goienekoa.

–Zaindari leyal maite-maiteak:

nere biotzak daukan naigoa

beteko badet sapai urdiñdik

bertena dagon Euskal-basoa

gai billa igaro t'ondoren pozaz

ezti dariyon oroitz gozoa

itz apur oien bidez jasorik

eskeñitzera gogotsu noa!

Agur, agur Jaun Argidotarrak

entzun agurka lur t'itxasoa,

sort'ots onegaz beti-betiko

urrundu bedi guda-zantzoa!

                  III

Ua Basojaun, aztandu ari!

ez dek iretzat Euskal-erria,

onek ez dik nai entzun geyago

algara likits izugarria.

Alde-ba ernendik; leitza zuloan

bego biraudun orrolaria;

alde lenbailen, erdu zaigu-ta

Maitagarri-ren goit'eresia!

Lurditz osoan banatzeraño

berri-onaren pozezko aria

ega bizkorrez txit gallen, aisa

jasorik izen omengarria

mendirik-mendi, ibarrik-ibar

aupa!-ka dabil oiartz aundia;

t'oiartz ori da gaur Donostiko

zorionaren mandataria.

Gogoz arturik Zubieta-ko

batzargillien erakutsia

ondorengoak aurrera beti

eramanikan lengo iritzia

beren jarraitzaz gallen t'argiro

ara nun duten Uri berria,

ara zer txukun; osagarritzat

erregiñ baten apainduria

soñean dauka, oñetan berriz

itxas-bits arro txuri-txuria

muñ emateko guraz amilka

urbiltzen zaion apar garbia;

illargi betez jausten danean

gabiro leun zoragarria

Aitormendiko alabak udan

ortxe daukate jolas-tokia.

Amesgillerik obenak ere

naiz lotan piztu bere irudia

naiko lan iñoiz ikusten beste

aiñ uri polit arrigarria.

oroitz maitien kutxa dontsua,

argi darion poz-iturria,

zeruko irripar alai, urdiña,

zeru-ber-bera, o, Donostia!,

bear dan ainbat zu goititzeko

ipiñigatik arret aundia

arret utsaz, ai! ezin iritxi

luma nar baten goititz-aldia.

Auñamendiko tontorrak eta

Erniyo, Buruntz, Alar, Aizkorri,

artzai-mutillen oyu zoliaz

agurka daude Donostiya-ri;

baserrietan amona xarrak

seask'alboan «lo, lo» kantari

gaurko eresiaz aurtxoai amets

egiñ-erazten, amets on ori

gerora noiznai oroitutzean

izan dezaten biotz-algarri.

Ingurutatik ara,... badatoz

pakezko zenbait irrintzilari

agertz alai bat emanik orla

beren barruko jai aundiyari.

Begira berriz goiko basotik

orain sortu dan taldetxoari;

lore-sail eder bizi bat ere

egokiago ezin etorri;

nesk'aratz mardul muxu gorriak:

zuen aizpegan arinka jausi!

Anaitasunez guziok emen

adirazirik poz au alkarri

irteer'on bat eman zayogun

gure animako atsegiñari.

Zabiltz euskaldun txistularia,

jo gogoz, ekin «Baso-dantza»-ri;

aupa, mutillak!, iji-ojuka

fest'oyu t'abar, arin, biyurri,

pozaren-pozaz gau-ezkill'arte

jardun gazteak, buru-belarri.

Gora ta gora guraso zarrak,

gora Donosti, omen berari;

izen maite au esker-otoitzaz

zerutaraño iritxi bedi!